Datuma: 15.09.2006
Piše: Ugo Vlaisavljević

Nacionalisti protiv nacionalista

Naše uobičajeno shvaćanje nacionalizma daleko od toga da iscrpljuje značenje ovog pojma. Po tome se vidi da smo mi ovu modernu ideologiju, dakle nešto "strano" ovdašnjim narodima, uvezli u određenim istorijskim okolnostima i vođeni vlastitim potrebama.

Za domaćeg čitaoca može biti sasvim otrežnjavajuće i ljekovito kada dođe u priliku da čita nekog upućenog istraživača nacionalizma koji u svom djelu predstavlja globalnu sliku širenja ovog modernog identiteta i političkog gledišta.

Zašto? Zato što može saznati da postoje mnogi oblici nacionalizma koje smo sasvim skloni da previdimo: religijski i sekularni, buržujski, aristokratski i proleterski, konzervativni i socijalistički, birokratski i narodnjački, itd.

Nema te običajnosti, religije, ideologije i kolektivnog identiteta s kojima se nacionalizam ne može spariti - a u modernom dobu ih već uvijek zatičemo isprepletenim.

Zato znalci ove sveprisutne pojave govore o kameleonskoj prirodi nacionalizma. Posljedica toga je da ga ima i tamo gdje se čini da ga nema. To je naročito važno za kod nas neophodnu kritiku nacionalizma: najčešće se pokazuje da u takvoj kritici jedan nacionalizam napada drugi.

Pa, ipak, od svih oblika nacionalizma jedan je najgori i zaslužuje najžešću kritiku. To je etnički nacionalizam, onaj oblik ove moderne ideologije koji je gotovo sasvim obilježio naše razumijevanje. Ono svakako nije palo s neba.

Naše današnje baratanje s riječju nacionalizam nezamislivo je bez onoga šta je značila ta riječ u prethodnom socijalističkom poretku federativne Jugoslavije. Njome se u stvari označavala aspiracija ove ili one udružene nacije, njenih ideologa, da se izdvoji iz zajedničke države. Kroz decenije, pa i vjekove, postalo je uvriježeno da se nacionalizam vidi kao protivdržavni separatizam.

Glavna pretpostavka kod nas za nacionalizam jeste postojanje zajedničke države. Ista je pretpostavka i za njegovu kritiku: kada bolje pogledamo upravo je ta država glavna instanca te kritike, mjesto odakle se ona vrši. Zato je kod nas kritika nacionalizma uvijek bila u dosluhu sa postojećom državnom vlašću.

Međutim, to nipošto ne znači da je to bila birokratska kritika koju su vršili činovnici državnog aparata. Prava krila takvoj politici daje nacionalizam koji se poistovjetio sa postojećom državom, tzv. građanski nacionalizam.

Samo tako se može objasniti duboka strast borbe protiv nacionalizma u koju su svim srcem uključeni i oni koji nisu dio državne vlasti, čak od nje često veoma ispaštaju.

Kod nas je uglavnom teško prokazati građanski nacionalizam, izvući ga na svjetlo dana iz njegove državne ljušture. Takav nacionalizam je, s jedne strane, teško razlikovati od rodoljublja i želje za mirnim i dobro uređenim pravno-političkim poretkom.

S druge strane, kritikujući ga, neumitno se izlažemo opasnosti da idemo naruku najvećim nacionalistima, separatistima koji kuju zavjeru protiv države! Time remetimo glavni pravac političke konfrontacije u državi: građani koji neće da budu nacionalisti se suprotstavljaju nacionalistima koji neće da budu građani (ove zemlje). Morate izabrati tabor ili će vas drugi u njega smjestiti.

Istina je da nacionalisti u kod nas uvriježenom smislu, nacionalisti-separatisti, nisu nikad zavarani građanskim nacionalizmom. Zato oni svoju protivdržavnu političku aktivnost samorazumljivo shvaćaju kao borbu protiv nacionalizma. Protiv nacionalizma onih koji su se dokopali državne vlasti.

Tako se može reći da se na ovdašnjim prostorima od početka modernog doba svi politički pokreti i partije bore protiv nacionalizma. Međutim, potpuno je pogrešno borbu jednih protiv nacionalizma drugih svesti na puki etnički sukob koji neprestano traje, čas tinjajući čas goreći svom žestinom.

Uvijek je to bilo nešto više: sukob građanske politike države protiv subverzivnog etnicizma. I to od samog početka uvoza modernih političkih ideja i strujanja: prvobitni nacionalizam je bio oblik etnički nadahnute pobune protiv tuđinske imperijalne vlasti. Tako je počela i dan-danas traje moderna politika kod nas: kao borba centralne vlasti protiv narodnooslobodilačkih pokreta.

I prva i druga Jugoslavija su se pokazale kao međustepenici etnonacionalnog oslobođenja od tuđe države: kao što su nastale tako su i propale kroz borbu za takvo oslobođenje.

Proleterski nacionalizam nije bio svodiv na građansku lojalnost prema etnički neutralnoj državi nego je to bio nacionalizam u pravom smislu riječi: njegova supstanca je bila u žrtvi koju je svaki narod prinio svom etničkom oslobođenju.

Danas bivšu socijalističku federaciju, zahvaljujući oslobodilačkom uspjehu njenih nacionalista-separatista, vidimo prije svega kao neuspjeh udruženog nacionalizma, polietničkog državnog saveza, koji je imao navodno lažno građansko lice.

Novija istorija kao da nas uči da je u načelu opravdan prigovor nacionalista građanskoj/državnoj politici. Čini se da je politički legitimitet Jugoslavije počivao na opravdanosti pobune protiv centralne imperijalne vlasti, a legitimitet novih patuljastih država Balkana na opravdanosti pobune protiv centralne komunističke vlasti.

Etnički nacionalizam je tako morao završiti u etničkim državicama koje i tako male opet nisu sasvim po mjeri glavne etnije. Borba protiv nacionalista se i dalje nastavlja: etnički separatisti protiv građanskih patriota.

Pritom je u ovoj najnovijoj fazi etničkog samooslobođenja princip stvaranja države, osim u BiH, postao princip jedna (glavna) etnija jedna država. Takve države sa svojim građanskim nacionalizmom, s kojim su se odmah razmahale, više ne mogu vjerodostojno braniti građansku politiku, jer su je unaprijed devalvirale svojim osnovnim razlogom postojanja.

Tek sada su sukobi građanskih političara i separatista postali puki etnički sukobi. Zato sada kritika nacionalista ne smije proći bez kritike postojeće (etnonacionalne) države. Ona je sada teža nego ikad, jer iza sebe nema nikakvu ustanovljenu građansku politiku.