Datum: 29.07.2006
Trebinje - raskrsnica puteva, vremena i civilizacija

Vesna Duka

Neiskorišteni turistički potencijal Hercegovine

Trebinje slovi za jedan od najljepših gradova, ne samo Republike Srpske i Bosne i Hercegovine, nego i šire regije u kojoj se nalazi. Grad u kojem se isprepliću kulture i civilizacije u toj mjeri da se vide očigledni uticaji Istoka i Zapada, mediterana i kontinenta, epskog i lirskog.

Blaga klima, u kojoj ljeta jesu vrela, ali su zato zime bez oštrine, zajedno sa svim kulturnim i prirodnim ljepotama, predstavljaju idealne uslove za razvoj turizma koji se inače, prema svim parametrima, pored proizvodnje zdrave hrane, voća, povrća i meda, u prvom redu, te hidroenergetskih potencijala, smatra jednim od važnijih faktora koji bi mogli uticati na razvoj ove regije.

Stoga se nijedno savjetovanje, nijedan projekat ili studija o razvoju istočnog dijela Hercegovine ne može pomenuti, a da se kao osnova i okosnica razvoja ovog kraja, naročito Trebinja kao centra regije, ne pomene turizam koji, i pored pomenutih idealnih uslova izuzetno atraktivnih modernom turisti, ipak ni izbliza nije zastupljen u mjeri u kojoj bi to mogao biti.

PROJEKTI

U posljednje vrijeme se, međutim, i u ovim segmentima bilježe znatni napreci, prvenstveno zahvaljujući Turističkom savezu Trebinja i njegovim partnerima Muzeju Hercegovine i NVO Solidarnost za jug, Forum mladih i CRI Gacko, koji su aplicirali i dobili donaciju Evropske komisije za turističku prezentaciju regije, vrijednu 96.000 evra.

Prema riječima Radivoja Benderaća, v.d. direktora Turističkog saveza, navedenim projektom, čiji je naziv "Jačanje sektora turizma u Hercegovini", koji je nedavno okončan, evidentirani su svi smještajni kapaciteti, edukovano je 30 profesionalnih turističkih vodiča koji govore više evropskih jezika, u centru Trebinja je postavljen bilbord, na kojem je mapa Trebinja sa 34 turističke tačke, a postavljena je turistička vertikalna signalizacija, koja stoji na svim ulazima u grad radi brže orijentacije turista koji bi na ovaj način lakše pronalazili kulturno-istorijske i druge znamenitosti.

Projektom je pokrenuta i veb stranica koja ne pokriva samo trebinjsku regiju, nego cijelu Hercegovinu sa svim njenim znamenitostima i ljepotama, a u tu svrhu je urađen i turistički vodič, te niz drugih propagandnih materijala.

Krenete li od veb sajta ili štampanog materijala, najupečatljivije i najprimamljivije za svakog turistu će biti one destinacije čije fotografije budu ubjedljivije, putokazi će vam možda odrediti nešto drugo, ali najupućeniji Trebinjci znaju da o gradu na Trebišnjici, o njegovoj prošlosti jednako kao o sadašnjosti, ako ne najviše, ono sigurno najbolje zna govoriti Đorđe Odavić, direktor Muzeja Hercegovine, u kojem se, istini za volju, odvija i većina značajnijih kulturnih manifestacija u Trebinju.

Osim po tome, muzej je prepoznatljiv i po izuzetno bogatoj etnozbirci, jedinstvenoj u ovim krajevima, u kojoj se, osim starih dokumenata, predmeta iz svakodnevne upotrebe, narodnih nošnji, oružja i oruđa za različite svrhe, nalazi i imitacija takozvane kuće vjetrenjače, u kojoj se, u ambijentu koji predstavlja imitaciju kamenih kreveta, nalazi i imitacija ognjišta sa verigama, kao i ostalim pokućstvom iz minulih vremena.

Takođe, tu je niz zbirki umjetničkih predmeta, knjiga, slika, među kojima je sigurno najvažnija Dučićeva umjetnička zbirka skulptura, sarkofaga, slika i tapiserija.

ATRAKCIJE

"Iz novije i starije istorije grada i okoline može se izdvojiti niz lokaliteta. Pomenuo bih samo lokalitet Crvenu stijenu, pećinu koja u evropskim okvirima predstavlja jednu od najznačajnijih paleolitskih stanica, zatim mnoge druge pećine kao što je Pavlova pećina. Ova pećina je i danas dosta posjećena, ne samo zbog svog arheološkog značaja, već ona ima veliki značaj u vjerskom turizmu, jer se vezuje za svetoga Pavla, a za nju je vezano i vjerovanje da se na ovdašnjem izvoru umivaju djevojke koje se žele udati", počinje priču Odavić.

On dodaje da se odmah ispod Pavlove pećine nalazi manastir svetog Petra i Pavla koji, prema arheološkim istraživanjima, pripada četvrtom ili petom vijeku, a u tome je smislu veoma zanimljiv manastir Tvrdoš, koji godišnje posjeti veliki broj hodočasnika, ali i prijatelja vladike Grigorija, koji ovdje stoluje Eparhijom zahumsko-hercegovačkom i primorskom i veoma je omiljen kod svojih Trebinjaca.

Na manastir Tvrdoš, koji takođe potiče iz kasnog četvrtog ili petog vijeka i egzistira do naših dana, dobijajući novu i ljepšu dimenziju, sa mnogo više atraktivnosti nego što ju je imao ranije, u tome smislu podsjeća i manastir Duži, koji nije daleko od Tvrdoša, a koji je kroz vijekove, kao i Tvrdoš, spaljivan i iz pepela uzdizan.

Priče i zapisi ovih manastira, tvrde Trebinjci koji poznaju tu materiju, zasjenili bi istorijate mnogo čuvenijih i posjećenijih bogomolja koje pripadaju samom vrhu vjerskog turizma.

KOMPLEKS CRKVINA

Mnogo poznatije i u domenu turizma atraktivnije mjesto u Trebinju predstavlja kompleks Crkvina, koji se nalazi na istoimenom brdu nadomak Trebinja.

Ovdje je Branko Tupanjac, Hercegovac koji živi i radi u Americi i slovi za jednog od najbogatijih Srba u svijetu, napravio crkvu u kojoj su sahranjeni zemni ostaci velikog Trebinjca Jovana Dučića, pjesnika u čiju se čast svake godine u njegovom rodnom gradu organizuju dvije kulturne manifestacije - "Dučićev dan" i "Dučićeve večeri poezije". Njegova ideja "Trebinje - grad kulture" prerasla je u ovome gradu u jedan veliki projekat i moto pod kojim se ovdje, od maja do oktobra, odvijaju "Trebinjske ljetne svečanosti" i koje predstavljaju pravi mamac za sve poklonike pozorišta, slikarstva i književnosti.

Iako svojom ljepotom ne može da se mjeri sa Sabornim hramom u centralnom gradskom parku, Hercegovačka Gračanica na Crkvini privlači poglede na sebe zbog uzvišenja na kojem se nalazi, ma otkuda da dolazite u ovaj grad. Takođe, sa ovog uzvišenja može da se vidi grad Trebinje sa istočne, sjeverne i zapadne strane.

Odavde se mogu vidjeti i mnogi objekti iz bliže i dalje okoline, zajedno s novim putevima koji vode do susjedne Bileće i dalje ka Beogradu, za Nikšić, odnosno za Crnu Goru, ali su vrlo zanimljivi i oni stari karavanski, turski, srednjovjekovni i antički putevi, kao i tok vijugave plave Trebišnjice, preko koje se, sa Crkvine, iz ptičje perspektive, izuzetno lijepo vidi čuveni Arslanagića most, kojem je u ratnom periodu, da bi bio sačuvan, promijenjeno ime u Perovića most.

TRAGOVI SREDNJEG VIJEKA

Arslanagića, odnosno Perovića most, vrlo je interesantan iz razloga što je on savremenik mostarskog Starog mosta, ili Višegradske ćuprije, jer pripadaju istom periodu nastanka, polovini 16. vijeka.

Riječ je o jednom od najvrednijih spomenika kulture ovoga kraja, koji je rušen, potapan, ponovo zidan i obziđivan, tako da mu je, osim prvog, još tri puta udahnut novi život, a i u proteklim nacionalnim sukobima ostao je netaknut u svoj svojoj ljepoti i gordosti.

Nešto malo uzvodno od ovog mosta nalazi se srednjovjekovni grad Mičevac na čijoj se konzervaciji i arheološkim iskopavanjima radilo godinama i pronalazili rijetki predmeti i rijetki novčići od neprocjenjivog značaja, baš onakve kakve su iskopine dvije "vile rustike", jedne pronađene sedamdesetih godina prošlog vijeka i druge koja je nedavno otkrivena, obje na lokalitetu Petrovog polja.

Stari grad je, takođe, jedna od zanimljivijih turističkih destinacija u Trebinju i vrlo je interesantan iz razloga što njegove pojedine građevine datiraju od preko 300 godina, s jedne strane, dok je s druge strane jedna od njegovih najvećih atraktivnosti ta što je nekada imao jedan kanal, takozvani hendek, koji se prostirao oko cijelog grada, odnosno njegovih zidina, gdje je prolazila tekuća voda iz Trebišnjice. Đorđe Odavić tvrdi da je Stari grad s ostalim, tada prigradskim naseljima bio povezan visećim mostom, istim onakvim kakav je bio na Pločama ili na Pilama u Dubrovniku.

Zamisli koje i danas imaju pojedini Trebinjci i arhitekti iz ovog grada da se hendek koji je zatrpan otkopa i da se gradski park, glavni gradski Trg slobode i čuvena bašta hotela "Platani", opkoljena sa 16 zelenih gorostasa po kojima je prepoznatljiv ovaj grad, povežu s hendekom drugim kanalima preko kojih bi, poput Venecije, bili izgrađeni mostići, za projekat napretka turizma izgledaju izuzetno primamljivo. Ovo, međutim, nije i neostvariv projekat kada se ima u vidu da se od hidroakumulacijskih naknada koje za Trebinje izdvaja preduzeće Hidroelektrane na Trebišnjici, na godišnjem nivou sakupi oko 800.000 maraka na ime gradske infrastrukture.

OBNOVA NEOPHODNA

U Turističkom savezu kažu da je, za ozbiljnu turističku ponudu, potrebno da se u Starom gradu, osim obnavljanja Osman-pašine džamije kao jednog od najatraktivnijih objekata iz doba Osmanlijskog carstva, najprije obnove gradske zidine, a onda i tabije i kule.

"Ukoliko bi se riješile te stvari, Stari grad u Trebinju bi mogao zaživjeti isto onako kako živi Kujundžiluk u Mostaru ili Baščaršija u Sarajevu, što bi donijelo profit i starim zanatlijama, prodavcima suvenira i slične male radinosti", objašnjava Odavić.

On, međutim, dodaje da je priča o ovom gradu bez njegove centralne ulice koja je građena u vrijeme Austro-Ugarske, potpuno besmislena, jer je u pitanju možda i najljepši dio grada.

U to vrijeme je, prema dokumentacijama, napravljeno i urbanizovano sve ono što jedan moderan grad i danas, a ne tada, treba da ima, odnosno ulice pod pravim uglom, kako su rađene u antičko vrijeme, trgovi i propratni objekti kao što su opštinska uprava, pošta, hotel, duvanska i policijska stanica.

Sve je do te mjere bilo savršeno, šali se Odavić, da naši arhitekti, bez obzira koliko se trudili da ga pokvare, to ne mogu uraditi.

DOBRI SUSJEDI

Da li zbog mirisa Mediterana koji ovdje prevladava, da li zbog ljepote arhitekture ili, pak, zog činjenice da je ovaj grad, u stvari, odvajkada i bio zaleđe Dubrovnika od kojeg je udaljen nepunih 30 kilometara, a dva grada gravitirala jedan drugome, tek, mnogi su pojedine gradske trgove u Trebinju nazivali malim Stradunom, a sami grad dubrovačkom kapijom.

Danas, kada je gotovo jedanaest godina prošlo otkako je stao rat na ovim prostorima, ovi gradovi, nažalost, udaljeniji su jedan od drugog možda više nego su to ikada ranije bili.

Trebinjski vikend turisti, ipak, sve više odlaze na dubrovačke plaže, iako se još dešavaju nacionalni ispadi, tako da se ovdašnje turističke agencije ne usuđuju voditi turiste na izlete do ovog grada. Što se tiče drugog susjednog grada na moru - Herceg Novog, od 40 kilometara puta, koliko ima od Trebinja do ovog grada, i dalje pod znakom pitanja stoji 12 kilometara magistralnog pravca na teritoriji Crne Gore, koji se mora rekonstruisati i proširiti, kao i pet kilometara dionice na teritoriji opštine Trebinje.

Kada bi se riješili pomenuti problemi ove tri susjedne opštine koje su nekada imale i zajedničke planove u vezi sa zimskim turizmom na planinskim masivima na tromeđi, gdje je uoči rata, na izletištu Zubačka ubla, bila instalirana žičara i izgrađena mini-skijaška staza, i projekat oživljavanja turizma u Trebinju bi oživio u pravom smislu te riječi.

Iako je sa žičare odneseno sve što se može odnijeti, ukoliko bi se stekao utisak dobrosusjedske saradnje, pojavili bi se inostrani ulagači u ovaj projekat zimsko-ljetnog turizma.

Osim navedenih preduslova, zajedno sa smještajnim kapacitetima koji u gradu na Trebišnjici podrazumijevaju hoteli "Leotar", "Platani", "Vir" i "Etaž" sa oko 250 ležajeva, nekoliko motela i privatni smještaj koji na nivou istočne Hercegovine broji preko 500 ležajeva, dobroj turističkoj ponudi u Trebinju nedostaje samo jedan segment, a to su putne komunikacije, gdje glavni problem predstavlja putni pravac preko Čemerna, koji ovaj dio Hercegovine spaja s Bosnom ili dalje sa Srbijom. On je, nažalost, i dalje usko grlo cijelog regiona koje je prioritetno u rješavanju i obećanjima političara koja nikako da se ispune.

Ukoliko se ovaj problem riješi, a Trebinje, prema projektu o kojem Hercegovina u posljednje vrijeme ne prestaje da priča, a tiče se aerodroma koji bi trebalo da bude izgrađen kao alternativa dubrovačkim "Ćilipima", grad na Trebišnjici bi mogao da zauzme značajno mjesto na turističkim mapama, ne samo Republike Srpske i regiona, nego i cijele Evrope...