“Budi dobar ili ću te poslati kod psihologa”, mogu se čuti nekada roditelji kako plaše svoju neposlušnu djecu. Oni računaju na to da će dijete pomisliti – “ako idem kod psihologa, onda mora da sam lud. Ili će bar svi misliti da sam lud.” Postoji i određen broj odraslih koji rezonuju na sličan način.
Ipak, odomaćeno mišljenje da samo “ludaci” posjećuju psihologe polako ostaje u prošlosti, ne samo zbog sve veće rasprostranjenosti ove prakse, već i zbog činjenice da se prosječan čovjek, živeći u civilizovanom društvu, u toku svog života nekoliko puta neminovno srećne sa psihologom. Kada krećemo u školu, pri sistematskim pregledima, zapošljavanju, vojnoj službi, u centrima za socijalni rad i mnogim drugim institucijama na koje tokom života bivamo upućivani, sva je prilika da smo već razgovarali sa psihologom, tako da teza da “samo ludi ljudi idu kod psihologa” otpada kao krajnje netačna.
Odlazak “kod psihologa” postao je zapravo sinonim za traženje psihološke pomoći. Sve veći broj ljudi uviđa potrebu za traženjem ovakve vrste pomoći, a kako bi i oni obeshrabreni dobili odgovore na pitanja koja se često ne usuđuju ni da postave, evo nekoliko nedoumica koje ih najčešće muče.
Ako idem kod psihologa, da li to znači da sam lud?
Pojmom normalnosti psihologija se bavi već dugo vremena. Ipak, činjenica je da danas ne postoji jasna definicija ovog pojma. Postojali su, svakako, različiti pristupi – od toga da je normalnost ono što važi za najveći broj ljudi, te da svaki ekstrem spada u “nenormalnost” (statističko određenje); zatim da je normalnost odsustvo psihičkih tegoba uz nenarušeno svakodnevno funkcionisanje, odnosno, od Frojdu, “sposobnost čovjeka da voli i radi”. Danas se za definisanje ovog pojma koriste kriterijumi kao što su patnja, disfunkcionalnost (neprilagođenost), upadljivost, kršenje moralnih i socijalnih normi, iracionalnost, nepredvidljivost i nekontrolisanost ponašanja. Nijedan od ovih kriterijuma nije dovoljan niti nužan da bi se neko proglasio “nenormalnim”. Ovakva terminologija (“lud”, “nenormalan”) odavno nije u upotrebi u psihološkim rječnicima, čak ni u profesionalnom žargonu.
Stvar je u tome da se etikete da li je neko “lud” ili nije ne lijepe tek tako. Ukoliko imate problema u nekom segmentu životnog funkcionisanja, a utvrđeno je ili sumnjate da je njihov uzrok psihičke prirode, tražiti profesionalnu pomoć ne samo da ne implicira “ludost” ili neadekvatnost, već naprotiv – ono predstavlja pravi odabir načina za rješavanje problema, odnosno mijenjanje narušenog segmenta funkcionisanja. Traženjem pomoći zapravo problemu pristupate proaktivno, preuzimate odgovornost za svoje ponašanje i odlučujete da se sa problemom uhvatite u koštac, što je već odličan prvi korak ka pozitivnoj promjeni.
Uostalom, “kod psihologa” možete otići po savjet, smjernicu, razgovor o nekom problemu, odluci, nedoumici. Danas u oblasti mentalnog zdravlja postoje i različiti programi koučinga životnih vještina, čije usluge nisu orijentisane na “kliničku” populaciju.
Šta će tamo da mi rade?
Uprkos popularnom uvjerenju, psiholozi i drugi stručnjaci iz oblasti mentalnog zdravlja ne umiju da čitaju misli. Oni raspolažu onim informacijama koje im vi, verbalno i neverbalno, date. Ako se obratite psihologu za pomoć, najprije ćete mu ispričati šta je to što vas dovodi njemu. Vi dozirate informacije koje dajete, ali uz svijest da skrivanje ili nepotpuno obavještavanje mogu biti destruktivni za vas i voditi sabotaži kompletnog procesa. Naravno, nerealno je očekivati da imate potpuno povjerenje u nekoga koga vidite prvi put u životu, bez obzira na autoritet struke. Zato je prvih par susreta orijentisano ka boljem upoznavanju u oba smjera i kreiranju odnosa povjerenja. Stvari koje kažete tokom razgovora ne smiju biti otkrivane trećem licu, što je takođe propisano kodeksima pomagačke struke (uz postojanje propisa kada se od ovog pravila odstupa, a ono je vezano za ugrožavanje lične i bezbjednosti drugih ljudi). Isto je i sa psihijatrima i psihoterapeutima – oni su tu da pomognu, da saslušaju, da razumiju i intervenišu. Kompletan proces u najvećoj mjeri zavisi od klijenta i njegove motivacije da se angažuje na problemu zbog kog se inicijalno javio stručnjaku iz oblasti mentalnog zdravlja.
Da li da idem kod psihologa ili psihijatra?
Ukoliko sami inicirate odlazak kod stručnjaka iz oblasti mentalnog zdravlja, najčešće se pitate – da li to treba da bude psiholog ili psihijatar? Odluka je isključivo na vama, jer stručnjaci ovih dviju profesija najčešće vrlo usko sarađuju – tako će vas jedan od njih, ako smatra da je vaš problem u većoj mjeri u domenu ekspertize drugog, poslati tamo gdje smatra da ćete dobiti najadekvatniju pomoć. U velikom broju slučajeva, da biste započeli rad sa psihijatrom, on će vas uputiti najprije na psihologa, čiji će zadatak biti utvrđivanje vašeg aktuelnog mentalnog funkcionisanja kroz primjenu psiholoških testova i ostalih alata koji se koriste u svrhe dijagnostike.
Ipak, i dalje postoji ogromno nerazumevanje razlika između ova dva zanimanja. U cijelu zbrku uvrstio se i termin “psihoterapeut”, pa je sada konfuzija još veća. Evo jednostavnog načina da ih razlikujete:
Psiholog
Edukacija:
Psiholog je stekao obrazovanje na nekom od fakulteta društvenih nauka (kao što je filozofski). Ove studije usmjerene su na proučavanje psihologije kao nauke, pa se psiholog može posebno osoposobiti za rad sa određenom populacijom, koja uključuje i kliničku. Psiholozi mogu postati psihoterapeuti, kroz zadovoljavanje za to neophodnih uslova.
Praksa:
Psiholozi, u kontekstu mentalnog zdravlja, sprovode testiranje u kliničko-dijagnostičke svrhe, kao i savjetodavni, terapijski i edukativni rad. Usko sarađuju sa psihijatrima, ali i drugim ljekarima kada je u pitanju ispitivanje aktuelnog psihičkog funkcionisanja i prijedlog, odnosno sprovođenje mjera za njegovo poboljšanje.
Ovlašćenja:
Psiholog je jedini koji je ovlašćen da sprovodi testiranje u dijagnostičke ili bilo koje druge svrhe. Psiholozi posjeduju licencirane testove čija zloupotreba je zabranjena, a oni predstavljaju jedina ovlašćena lica za upotrebu tih testova, posebno za njihove rezultate. Ovu oblast regulišu ustanovljena etička načela struke.
Psihijatar
Edukacija:
Psihijatar je po svom osnovnom obrazovanju doktor medicine, a kao specijalizaciju izabrao je psihijatriju. Dakle, psihijatri su na prvom mjestu ljekari, pa je njihov pristup mentalnim oboljenjima prevashodno medicinski. I psihijatri se mogu edukovati i postati psihoterapeuti.
Praksa:
Psihijatri se u praksi bave takođe savjetodavnim i terapijskim radom. Njihova osnovna dijagnostička sredstva su intervju i – psiholozi. Osnovna razlika između psihološkog i psihijatrijskog tretmana jeste u primjeni psihoaktivnih lijekova – psihofarmaka.
Ovlašćenja:
Psihijatar je jedini stručnjak u oblasti mentalnog zdravlja koji ima ovlašćenja za upotrebu psihofarmaka u tretmanu svojih pacijenata. Psihijatri prepisuju lijekove, prate njihov učinak, po potrebi koriguju terapiju i, prateći stanje tokom vremena, ukidaju lijekove ukoliko se stanje pacijenta poboljša do mjere do koje može funkcionisati bez upotrebe psihofarmaka.
Psihoterapeut
Edukacija:
Psihoterapeut po svom osnovnom obrazovanju može dolaziti iz bilo koje struke. Ono što ga čini kvalifikovanim za bavljenje psihoterapijom jeste dodatna edukacija iz nekog od priznatih psihoterapijskih modaliteta, što je uslov koji moraju da ispune i psiholozi i psihijatri, bez obzira na osnovno obrazovanje.
Praksa:
Psihoterapeuti u svojoj praksi upražnjavaju vještine stečene tokom psihoterapeutske edukacije, ali i svog ličnog terapijskog iskustva koje su prošli tokom edukacije. Oni se bave psihoterapijskim radom po smjernicama dominantnog edukativnog modaliteta koji su prošli, sa mogućnošću integracije znanja, vještina i tehnika iz drugih modaliteta ukoliko njima vladaju.
Ovlašćenja:
Psihoterapeut ima ovlašćenja da sprovodi djelatnost psihoterapije pod uslovom da je ispunio za to neophodne uslove. Zato se psihoterapijom bave isključivo licencirani pojedinci, koje su domaća i inostrana stručna društva imenovala za psihoterapeute svojih škola.