Dvadesete godine sigurno su jedno od najburnijih perioda kinematografije, jer upravo se u to vrijeme počinju snimati radovi koje danas nazivamo film.
U Evropi tih godina cvjetaju avangardni pokreti koji se naravno, kao i u svim umjetnostima, reflektuju u filmu. Ekspresionizam će svoje `popularne` predstavnike naći u Murnauu, nadrealizam u Daliju i Bunuelu. Njemačka avangarda u tom je smislu nezaobilazna tema svih dobro odgojenih zaljubljenika u sedmu umjetnost.
Rođenju njemačkog ekspresionizma kumovale su dvije istorijske činjenice, začeci ekspresionizma kao pravca umjetnosti, te završetak Prvog svjetskog rata, koji po Njemačku baš i nije najbolje prošao. Naziv dolazi od potrebe kritičara da nekako uobliče već ukorijenjeni pokret, a posebno su ga širili njemački časopisi `Der Sturm` i `Die Aktion`. Što se uticaja tiče, nužno je spomenuti uticaj slikara Vincenta Van Gogha, Edvarda Muncha i Paula Gauguina, te značajan pečat filozofa Friedricha Nietzchea.
Ako ćemo taj period definisati vremenski, riječ je o plodnom periodu od 1919. do 1933. godine kada je filmska industrija u Njemačkoj doslovno cvjetala. Da bi paradoks bio veći, tome su izrazito pogodovale ekonomske teškoće u kojima se našla cijela zemlja. Embargo inostranih naslova i rastuća inflacija ovaj su put išli ruku pod ruku. U okrilju studija `Universum Film AG` sa sjedištem u Berlinu, radili su najbitniji predstavnici trudeći se da finansijske rupe popune atmosferom i dubljim značenjem, koristeći simbolizam i mizanscen koji bi trebalo da reprezentuju pomućeni um glavnog lika.
Uz stilizaciju mizanscena, do izražaja dolazi posebna, izdizajnirana upotreba svjetla i sjene, naglašenost kontrasta i šminke, geometrijski apsurdni setovi, fluidnost pokretnih frameova, te nadrealni i gotovo sanjivi seting. Horor atmosfera je prisutna na svakom koraku.
Ovdje su samo neki iz raznovrsne plejade: pobuna radnika u virtuelnom gradu budućnosti predvođenih zlom Roboticom (Langov Metropolis), krvoločni grof Orlock (Murnauov Nosferatu), Dr. Mabuse, majstor manipulacije (Dr. Mabuse the Gambler), nemilosrdni djecoubica (M), te zli doktor Caligari koji jadnog Cesarea, koji je godinama u transu, šalje da ubija po gradu (The Cabinet of Dr. Caligari).
Kakav se bum dogodio produkciji najbolje govori poređenje, od 28 filmova tokom 1969, 1919. snimljeno je čak 245 naslova.
Potpuno zamiranje cijelog pokreta događa se sredinom tridesetih tj. s usponom nacista koji najprije legendarni UFA studio koriste za produkciju svojih propagandnih filmova, da bi 1932. studio preuzeo Hitler potpuno kontrolišući ostatak studijske proizvodnje. U tom su periodu u Ameriku emigrirali najznačajniji stvaraoci.
NOSIOCI ŽANRA
Kabinet doktora Kaligarija
Tipičnim se primjerkom i izvornim začetnikom pravog ekspresionizma smatra film `Kabinet doktora Kaligarija` (1919) Roberta Weinea, u potpunosti snimljen u studiju, koji je lovorike pobrao ne samo u Njemačkoj nego i vani, a oko njegove produkcije vezivalo se mnogo kontroverzi. Priča tako kaže da su čelnici studija nakon što su prvi put odgledali film, procijenili da će distribucija ove verzije biti preriskantna, te su režiseru i ekipi savjetovali da snime drugačiji kraj i to, za svaki slučaj, u azilu.
Ovaj je naslov, osim što je svojim stilskim rješenjima ekspresionizam uveo na velika vrata, isto tako reprezentativan primjerak ambiciozne produkcije Ericha Pommera, gospodina koji je zaslužan za svjetske okvire ovog stilskog pokreta.
Uz Pommera i `Doktora Kaligarija` vežu se i autori scenografije koji će kasnije raditi na većini ekspresionističkih filmova: dizajner Hermann Warm, te dva Waltera, slikari Rohrig i Reimann. Vodeći scenarist, kojeg neki nazivaju i duhovnim ocem ekspresionizma bio je Carl Mayer, kroz čije se scenarije vidi veliki uticaj trendova u književnosti.
Fritz Lang i Metropolis
Na vizuru njemačkog ekspresionizma bitno je uticao i jedan Austrijanac, Fritz Lang, za čiji je izražaj prilično važna činjenica da je sin arhitekta, ali i strastveni ljubitelj pozorišta. Lang se probio 1922. režijom filma `Doktor Mabuse kockar` uvodeći psihološke elemente poput paranoje, hipnoze i zavjere razvija i strast prema spektaklu i specijalnim efektima. Zabilježeno je da je redovno sanjario o nekim scenama koje još nisu viđene, prekovremeno radeći s kinematografima i modelima, igrao se s kamerama, lećama i projektorima, ne bi li konačno snimio `Die Niebelungen` (1924). Film je snimljen u dva dijela, a u već poznatu ekspresionističku tematiku unosi elemente legende.
Kako je bio na vrhuncu svoje megalomanije, kreće u najskuplju produkciju u njemačkoj istoriji, snimanje `Metropolisa`, kojeg bismo mogli uvrstiti u zadnju fazu ekspresionizma, kada je ovaj već jenjavao. Iako je od Pommera dobio 1,9 miliona maraka, potrošio je pet, dovodeći već iscrpljenu UFA-u na rub egzistencije. Spektakl je bio epski u svakom smislu te riječi, izgradio je virtualni grad, bilo je 300 glumaca i 30.000 statista, snimalo se 310 dana i šezdeset noći, a samo jedna scena je ponekad iziskivala snimanje iz stotinak kadrova. Osim što je zadužio žanrove poput noira i horora, virtuelnim je arhitektonskim kreacijama udario temelje SF-u.
Nosferatu
Jedan od najznačajnijih režisera tih dvadesetih godina u Njemačkoj definitivno je bio i Friedrich Wilhem Murnau, čiji je film `Nosferatu` (1922) nekako vremenski koincidirao s Langovim probojem na scenu. Murnau se, posebno zbog koncepcije drakule kao štakora u ljudskoj formi, definitivno mogu pripisati sva kasnija poređenja ekspresionizma s adaptacijom goticizma. Nosferatu je postavio nove standarde za montažu (oštri rezovi) i kameru (često se manično pomiče s jedne scene na drugu) istovremeno razvija i narativne tehnike koje kod gledaoca majstorski stvaraju napetost i sumnju.
Sa dolaskom zvuka i nagovještajem nacizma, uticaj ekspresionističkih načela uveliko slabi. Ekspresionistički je uticaj vidljiv u filmovima Alfreda Hitchcocka, Orsona Wellesa, Carola Reeda, ali i u savremenim filmovima koji pripadaju žanru horora, SF-u ili detektivskom filmu.