Pisac se mora čuvati da u umetnosti ne liči preterano na samog sebe, da ne prepisuje od samog sebe, kaže književnik Miro Vuksanović, potpredsjednik Matice srpske iz Novog Sada i dobitnik NIN-ove nagrade 2005. godine za roman "Semolj zemlja".
"Između pisanja knjiga 'Semolj gora', 'Semolj zemlja' i nove koja će izaći sljedeće godine 'Semolj ljudi' pišem sporedne knjige da se malo odmorim od tog semoljisanja da ne bih ušao u manir", kaže Vuksanović, koji je nedavno u Banjaluci predstavio Matičin jednotomni "Rečnik srpskog jezika", kapitalno djelo koje zauzima visoko mjesto u srpskoj kulturi.
Jedan od najnagrađivanijih srpskih književnika, koji u svojoj riznici priznanja ima i nagrade koje nose imena poznatih književnika Oskara Daviča, Svetozara Ćorovića, Laze Kostića i drugih, za "Nezavisne" govori o nesrećnim sudbinama rječnika srpskog jezika, promjenama koje utiču na konstantno mijenjanje jezika i romanu kao žanru koji je doživio procvat u 20. vijeku.
NN: Dosad su sudbine rječnika srpskog jezika redom bile neslavne. Neki su spaljivani, neki protjerivani i zabranjivani. Zbog čega se sve to dešavalo?
VUKSANOVIĆ: Srbi kao retko koji narod imaju sreće s rečima (Veliki rečnik književnog i narodnog jezika SANU imaće pola miliona reči), a gotovo da nema takvog naroda koji ima toliko nevolja sa rečnicima. Mi kao narod, naši stručnjaci ili država, nismo u stanju da savladamo to veliko jezičko blago koje postoji ili primenimo model koji koriste učeni narodi, koji vekovima uređuju stvari u svojoj leksikografiji. Možda je naša sudbina kroz istoriju rasparčana i neodređena ili smo se iscrpljivali čija je koja reč, ko je šta stvorio, ko je šta kome dao, što je sasvim nepotrebno i suvišno. Kada se sve to razmotri, možemo reći da sa rečnicima imamo dosta nevolja.
NN: Možete li navesti neke primjere iz istorije?
VUKSANOVIĆ: Te nevolje počinju 1818. godine sa prvim izdanjem Vukovog rečnika, koji je bio obračun sa jezicima koji su se upotrebljavali ranije u u pisanju, a govorilo se drugim jezikom. Kada je taj jezik kojim se govorilo ušao u rečnik, kada su popisane reči, uključujući i psovke, sve to doživljeno je kao svetogrđe. Onda je rečnik zabranjen, anatemisan i spaljivan. Vuk je u svom drugom izdanju rečnika iz 1852. godine, sklonio psovke misleći da će tako rešiti stvar. Međutim, uveo je i pravopisnu reformu, odnosno način pisanja i mišljenja, tako da je ondašnja srpska vlada zbog toga zabranila ulazak rečnika u Srbiju. I tek 1898. godine, 80 godina posle prvog izdanja, objavljeno je državno izdanje Vukovog rečnika. Skoro ceo vek je prošao u borbi sa jednim rečnikom. Rečnik Miloša Moskovljevića je uništen zbog zabranjenih imenica i njihovih tumačenja. Posle se stvaranjem Jugoslavije pokušalo stvarati sve zajedničko, tako i zajednički jezik. Autori rečnika SANU, u želji da popišu sve reči našeg jezika, iako je to nemoguće, započeli su ga 1952. godine, izašlo je 17 tomova i to je samo polovina posla. Pre 30 godina objavljen je rečnik srpskohrvatskog jezika u šest tomova. To su zajedno započele Matica srpska i Matica hrvatska, pa se Matica hrvatska odvojila. Tri decenije je trebalo da se na osnovu tog šestotomnog rečnika književnog standardnog jezika stvori jedan tom dopunjen savremenim rečima, koje su u međuvremenu nastale. Sada je pred nama "Rečnik srpskog jezika" koji sadrži 85.000 reči.
NN: Rekli ste da su riječ i jezik živa bića koja se mijenjaju. Ko su osnovni "krivci" za tu konstantnu promjenu?
VUKSANOVIĆ: Život, ljudi i prilike. Svaka promena utiče, bila ona industrijska, tehnološka ili neka druga. Sve to donosi promene, kako u životu, tako i u jeziku. Na primer, kada se kosilo kosom ili želo srpom ili kad su žene muzle rukama, sve su te radnje imale svoja imena, to su bile čitave porodice, rojevi reči koji su nazivali rad. Kada ta radnja nestane, kada je zameni nešto drugo, kada umesto ručne kose dođe kosilica, onda nema ni kosišta ni grivne. Uz to dođe još i ime te nove sprave iz one zemlje u kojoj je smišljena. To je jedan prirodan proces, jer čovek stvara jezik i njegov život utiče na jezik i obrnuto.
NN: NUB BiH je u COBISS sistem hrvatske i srpske pisce uvodila kao književnike koji pišu bosanskim jezikom. Kako Vi to komentarišete?
VUKSANOVIĆ: Budući da sam u bibliotekarstvu od 1975. godine i da sam već skoro 20 godina upravnik Biblioteke Matice srpske, u COBISS sistemu sam od početka. Osnovno pravilo tog sistema jeste da se knjiga obrađuje na jednom mestu, a da ostali preuzimaju te podatke. Kako se razbijala Jugoslavija, zemlja u kojoj je taj sistem stvoren, kako su počele da se proglašavaju nacionalne književnosti, tako je došlo i do proglašavanja novih jezika. Sledeći taj primer NUB BiH primenila je princip da se knjige ljudi koji su rođeni na teritoriji današnje BiH, bez obzira gde žive, označe da su napisane na bosanskom jeziku. Trebalo bi primijeniti pravilo na kom jeziku je knjiga napisana. Mora se poštovati na kojem je jeziku knjiga napisana, ali i volja pisca. Ako je pisac živ, najbolje bi bilo pitati njega na kojem jeziku piše i tada mu ne možete osporiti ako kaže da piše na bosanskom jeziku ili da piše na srpskohrvatskom jeziku. Međutim, treba poštovati i volju pisca kojeg više nema. Ako znamo da su se Kočić, Andrić, Selimović i Ćopić izjasnili da su srpski pisci koji pišu na srpskom jeziku, onda najmanje što možemo da učinimo jeste da poštujemo njihovu želju. Drugo je pitanje kako ćemo odrediti Ivu Andrića, koji je Hrvat po rođenju, Bosanac po teritorijalnoj pripadnosti, a srpski pisac po izjašnjenju i po pripadnosti. Kako će ga sad Hrvati, Srbi ili ljudi u BiH izučavati i smeštati u svoju književnost, to je već stvar struke i tumačenja. To su osetljive stvari, jer kad god hoće nauka i umetnost da udovoljavaju dnevnoj politici, onda uvek dođe do nesporazuma. I kad god politika rešava stvar u bilo kojoj stručnoj oblasti dolazi do zbrke.
NN: Dobitnik ste NIN-ove nagrade. Ljudi iz NIN-a su zabrinuti zato što je produkcija romansijerskih dostignuća ove godine manja u odnosu na prethodne godine. Šta Vi mislite šta je dovelo do smanjenja produkcije?
VUKSANOVIĆ: Ranije su svi pisci koji pišu romane mislili da mogu dobiti NIN-ovu nagradu i zbog toga je bila tolika navala na pisanje romana. Sad su shvatili da ne mogu svi da dobiju nagradu pa je to splasnulo. Mogli bismo pokušati tako duhovito da odgovorimo. Međutim, u svemu postoji plima i oseka pa tako i u pisanju romana. Mislim da su ljudi iz NIN-a požurili, jer još ne znaju koliko će romana do kraja godine izaći, može biti da taj zbir opet bude preko 100 knjiga. Prošle i pretprošle godine je tako bilo. Broj ništa ne znači, važno je koliko jedne godine nastane dobrih romana. Iako se mora reći da je žanr koji je najviše napredovao i koji je napravio veliki prodor u 20. veku upravo roman. Kada je NIN-ova nagrada osnovana 1954. godine, onda je u zapisniku žirija pisalo da je pregledao svih 18 romana. Tada se gledao sav srpskohrvatski jezički prostor. Kada se sa tih 18 dođe na 100 romana samo na srpskom jeziku, onda se vidi koliko je roman napredovao.