Arktički led mogao bi da se spusti do Škotske, dijelovi Evrope suoče s temperaturama od minus 20 stepeni, a jug kontinenta s još težim sušama. To su neki od scenarija koje naučnici razmatraju u slučaju ozbiljnog slabljenja ili kolapsa sistema atlantskih struja poznatog kao AMOC.
Sunce i vazdušne mase nisu jedini faktori koji određuju evropsku klimu. Ogromnu ulogu imaju i okeanske struje, a upravo zbog toga evropske države sve ozbiljnije razmatraju šta bi se dogodilo ako bi atlantska meridionalna cirkulacija, poznata kao AMOC, drastično oslabila ili se urušila.
AMOC je veliki sistem struja u Atlantiku koji prenosi toplu tropsku vodu prema sjeveru. Kada se hladna i slana voda na sjeveru potopi u dubinu, pokreće cirkulaciju koja već hiljadama godina snažno utiče na klimu Evrope.
Problem je što globalno zagrijavanje, topljenje grenlandskog ledenog pokrivača i veće količine padavina unose dodatnu slatku vodu u sjeverni Atlantik. More tako postaje manje slano i manje gusto, što može oslabiti mehanizam koji pokreće AMOC.
Da li bi Evropu zaista zahvatila nova ledena era?
Kolaps AMOC-a često se pojednostavljeno opisuje kao scenario nove ledene ere u Evropi, ali promjene ne bi nastupile preko noći. Proces bi mogao trajati decenijama, dok bi pojedini dijelovi sistema mogli početi ozbiljno slabiti mnogo ranije.
Laurie Laybourn iz Chatham House upozorava da bi "dijelovi AMOC-a mogli početi da se urušavaju na putu ka potpunom kolapsu", što znači da bi posljedice mogle biti vidljive mnogo prije eventualnog potpunog prestanka cirkulacije.
Kako prenosi slovenački Dnevnik, modeli pokazuju da bi posljedice za Evropu mogle biti dramatične – od mnogo hladnijih zima i snažnijih oluja do promjene rasporeda padavina i dodatnog rasta nivoa mora.
Arktički led sve do Škotske?
U jednom od ozbiljnijih scenarija arktički morski led mogao bi da se proširi prema Škotskoj i nordijskim fjordovima, dok bi na Baltičkom moru ponovo mogla biti potrebna znatno veća upotreba ledolomaca.
Tokom snažnih prodora hladnoće temperature u Nizozemskoj mogle bi da padaju i do minus 20 stepeni Celzijusa.
Istovremeno bi južni dijelovi Evrope mogli imati potpuno drugačiji problem – manje padavina i još veći rizik od ljetnih suša.
Posljedice ne bi stale na vremenskim prilikama. Promjene bi pogodile poljoprivredu, proizvodnju hrane, energetiku, infrastrukturu, privredu, ali potencijalno i migracione tokove.
Prema jednoj od studija navedenih u tekstu, udio zemljišta u Velikoj Britaniji pogodnog za proizvodnju hrane mogao bi pasti sa sadašnjih 32 na samo sedam odsto.
Dodatnih pola metra mora?
Nizozemska već uključuje mogućnost slabljenja AMOC-a u svoje dugoročne planove. Razlog je činjenica da bi kolaps ovog sistema, uz globalni rast nivoa mora, mogao dodati približno pola metra porasta nivoa mora uz dijelove sjevernoatlantske obale.
"Brzina je neizvjesna, trenutak je neizvjestan i uticaj je neizvjestan", rekla je Saskia van Vuren, savjetnica nizozemskog komesara za program Delta.
Uprkos toj neizvjesnosti, pojedine evropske zemlje više ne tretiraju mogućnost kolapsa AMOC-a samo kao naučnu temu.
Zašto je Island ovo proglasio rizikom za nacionalnu bezbjednost?
Island je mogući kolaps AMOC-a proglasio rizikom za nacionalnu bezbjednost, dok Nizozemska proučava posljedice po sistem zaštite od poplava.
Finska potencijalni kolaps vidi kao prijetnju klimi, Baltičkom moru, poljoprivredi, energetici i saobraćaju, a Velika Britanija ulaže u razvoj sistema ranog upozoravanja.
Islandski ministar za klimu Jóhann Páll Jóhannsson rekao je za Politico da bi bilo "neodgovorno čekati na potpunu sigurnost" da se AMOC urušio.
Kada posljedice postanu potpuno očigledne, upozorio je, moglo bi već biti kasno za preventivne mjere.
"To nije pitanje panike ili alarmizma. To je jednostavno odgovorno upravljanje", rekao je Jóhannsson.
Može li prelomna tačka stići ranije nego što se očekivalo?
Posebnu pažnju naučnika privlači subpolarni vrtlog južno od Grenlanda. Pojedina istraživanja ukazuju na mogućnost da bi ozbiljne promjene u miješanju vode u tom području mogle početi već tokom četrdesetih godina ovog vijeka, dok bi posljedice mogle postati vidljive približno deceniju kasnije.
"Mislim da postoji značajan rizik da se to dogodi u narednih 20 godina", rekla je istraživačica Swinda Falkena sa Univerziteta u Utrechtu.
Ipak, naučnici još ne mogu pouzdano da kažu kada bi AMOC mogao dostići kritičnu prelomnu tačku niti da li će do potpunog kolapsa uopšte doći.
Zbog toga se razvijaju sistemi koji bi trebalo što ranije da otkriju približavanje kritičnim promjenama. Britanska vlada izdvojila je oko 94 miliona evra za program koji prati grenlandski ledeni pokrivač i subpolarni vrtlog.
Gemma Bale, jedna od rukovodilaca programa, kaže da je cilj povezati timove koji mogu bolje posmatrati, modelirati i predviđati prelomne tačke kako bi države imale više vremena za reakciju.
Važnu ulogu ima i sistem RAPID, mreža mjernih instrumenata u Atlantiku koja već dvije decenije neprekidno prati promjene.
Prema riječima Penny Holliday iz britanskog Nacionalnog okeanografskog centra, to je sistem koji naučnicima direktno pokazuje kako se AMOC mijenja "iz dana u dan, iz mjeseca u mjesec i iz godine u godinu".
Evropska komisija je ove godine za posmatranje okeana izdvojila 220 miliona evra, ali istraživači smatraju da će za pouzdan sistem ranog upozoravanja biti potrebno znatno više.
Šta Evropa može da uradi?
Stručnjaci ističu da mnoge mjere imaju smisla bez obzira na to hoće li AMOC ostati stabilan ili ozbiljno oslabiti.
Stefan Rahmstorf sa Potsdamskog instituta za istraživanje uticaja klimatskih promjena kao primjer navodi bolju izolaciju zgrada, jer ona pomaže i tokom ekstremnih vrućina i u slučaju snažnog zahlađenja.
Među mogućim mjerama su otpornija infrastruktura, bolja zaštita od poplava, sigurniji lanci snabdijevanja i prilagođavanje poljoprivrede novim klimatskim uslovima.
Naučnici, međutim, ističu da je smanjenje emisija gasova sa efektom staklene bašte jedina mjera koja može direktno smanjiti rizik od kolapsa AMOC-a.
"Glavni odgovor mora biti da prestanemo da oklijevamo i odgađamo smanjenje emisija i napuštanje fosilnih goriva", rekao je Rahmstorf.
Falkena je poručila da je, kada je riječ o smanjenju samog rizika, ključno usporavanje globalnog zagrijavanja i što brže smanjenje emisija.