BANJALUKA, BRISEL - Jedan od osnovnih postulata NATO-a je politika otvorenih vrata, odnosno mogućnost da bilo koja zemlja koja ispuni određene kriterijume može, ako to želi, bez uticaja bilo koje treće zemlje, postati članica NATO-a.
Ovaj osnovni princip bio je ideja vodilja svih dosadašnjih proširenja Alijanse, ali je ujedno bio i tačka razdora sa Rusijom.
Prije nego što se pozabavimo različitim gledištima NATO-a i Rusije na pitanje evropske bezbjednosti, navešćemo pet osnovnih uslova koje evropska zemlja koja želi da postane dio Alijanse mora da ispuni, a koji su navedeni nakon sloma Sovjetskog Saveza i Varšavskog pakta.
Prvi uslov, prema onome što nam je rečeno u Alijansi, odnosi se na to da zemlja mora demonstrirati da je funkcionalna demokratija vladavine prava i tržišne ekonomije.
Dalje, zemlja mora garantovati prava nacionalnim manjinama, a onda mora pokazati spremnost za miroljubivo rješavanje sukoba. Četvrti uslov odnosi se na sposobnost i spremnost zemlje da doprinese vojnim operacijama NATO-a, a peti na civilnu kontrolu nad oružanim snagama.
NATO ne želi da odustane od ovog principa, da svaka evropska zemlja koja želi i koja demonstrira da može da ispuni ovih pet uslova, može postati članica. Sa druge strane, Rusija smatra da širenje NATO-a na istok ugrožava, a ne povećava evropsku bezbjednost.
Ova principijelna nespremnost NATO-a da zabrani Ukrajini da aplicira za članstvo i insistiranje Rusije da Ukrajina ne može da postane članica jer time, prema tumačenju Rusije, ugrožava rusku bezbjednost, čine jezgro najnovijeg sukoba koji prijeti na istočnoj granici Evrope.
Nakon pada SSSR-a, u NATO-u nije bilo saglasnosti o tome kako tretirati eventualno proširenje. Ovo je riješeno u septembru 1995. godine, kada je NATO izradio studiju o evropskoj bezbjednosti i uticaju proširenja na odnose s Rusijom, u kojoj je ključan sljedeći pasus:
"Odnosi NATO-a i Rusije treba da budu zasnovani na reciprocitetu, uzajamnom poštovanju i povjerenju, ali i na tome da nijedna strana ne može prirediti 'iznenađenja' drugoj strani nauštrb njenih interesa. Odnos NATO-a i Rusije može da napreduje samo ako je zasnovan na striktnom poštovanju međunarodnih obaveza, poput Povelje UN-a, OEBS-a, Sporazuma o konvencionalnom naoružanju i punog poštovanja suvereniteta nezavisnih država. Ali, nijedna NATO odluka ne može zavisiti od veta zemlje koja nije članica, niti NATO može biti podređen drugoj evropskoj bezbjednosnoj instituciji", naglašeno je u ovom ključnom pasusu.
Sa druge pak strane, u govoru Sergeja Lavrova, ministra spoljnih poslova Rusije, iz 2010. godine, ključan je pasus u kojem on govori o potrebi jačanja OEBS-a, a ne NATO-a kao ključnog garanta evropske bezbjednosti. Lavrov je zaključio da je Zapad propustio da doprinese evropskoj bezbjednosti time što je OEBS podredio NATO-u. Kao primjer, Lavrov navodi i izvještaj misije OEBS-a koji je 1999. poslužio kao povod NATO bombardovanja Srbije, a u kojem je na osnovu labavih dokaza OEBS zaključio da je Srbija odgovorna za incident u selu Račak na Kosovu. Lavrov zaključuje da je pretvaranje OEBS-a u "humanitarnu organizaciju", a NATO-a u garanta evropske bezbjednosti doprinijelo slabljenju, a ne jačanju evropske bezbjednosti.
"Zbog izbora koji su naši partneri napravili devedesetih godina prošlog vijeka, nije došlo do stvaranja evropske arhitekture koja bi u istu organizaciju - zasnovanu na jasnim i obavezujućim bezbjednosnim garancijama svih - uključila sve evroatlantske nacije bez izuzetka. OEBS je izgubio svaki dodir s realnim životom", napisao je Lavrov.
Iz ovog različitog gledanja na problem može se zaključiti da su obje strane u nekom smislu u pravu: NATO jer je demokratsko pravo svake zemlje da odluči o vlastitim bezbjednosnim aranžmanima, i Rusija jer je format OEBS-a inkluzivniji za sve evropske zemlje i time manje kontroverzan, što ga čini dobrim kandidatom za jačanje bezbjednosti u Evropi.
Iz dosadašnjeg toka ukrajinske krize jasno je da NATO ne odustaje od svog dokumenta iz 1995. koji smo naveli, pa ostaje da se vidi da li će kao tačka kompromisa biti jačanje OEBS-a kao evropske bezbjednosne organizacije prihvaćene od strane svih.
Objavljivanje ovog teksta dijelom je finansirano grantom Ministarstva spoljnih poslova Sjedinjenih Američkih Država (Department of State). Mišljenja, nalazi i zaključci koji su ovdje navedeni pripadaju autorima i ne odražavaju nužno mišljenja, nalaze i zaključke Ministarstva spoljnih poslova Sjedinjenih Američkih Država.