Ako bi se u hodočašće hercegovačkim manastirima išlo hronološki, nastala bi velika pometnja, jer su mnogi rušeni i obnavljani onoliko puta koliko se generacija od njihovog postojanja smjenjivalo na ovom tlu, pa bi se putnik namjernik pogubio u obilju podataka.
Ako bi, prisjećajući se novije istorije, krenuli od onog manastira koji se, kako tokom njegove nedavne obnove, reče episkop zahumsko-hercegovački i primorski Grigorije, istakao po mučeništvu i podvižništvu, onda bi to zasigurno bio manastir Žitomislić, oko koga se i danas okupljaju pravoslavni vjernici doline Neretve i cijele Hercegovine.
A dolazeći u Hercegovinu iz sjevernog pravca, nezaobilazan je jedan od najstarijih i najčudotvornijih manastira Dobrićevo, u kome su, prema bezbrojnim svjedočenjima Hercegovaca, nijemi ostajali čak i oni najbezbožniji.
Manastir Žitomislić
Manastir Žitomislić posvećen Blagovještenju presvete Bogorodice obnovljen je 1563. godine od strane vlastelinske porodice Miloradović – Hrabren, koja je živjela u predjelu Dubrava i Hrasna kod Stoca, gdje se i danas u čuvenoj nekropoli Radimlja nalaze i stećci Hrabrena, a u Ošanićima kompleks crkve sa njihovim grbom.
Sačuvan je žitomislićki pečat iz 1585. godine, a o starosti cjelokupnog zdanja svjedoče do danas samo pojedini fragmenti, jer je manastir s konacima više puta uništavan.
Pored crkve sa zvonikom, starog i novog konaka, u okviru manastirskog kompleksa se nalaze i prostorije u kojima su se nekada školovali mnogi značajni Srbi, ne samo s područja Hercegovine, nego su odavde proizišli brojni narodni duhovnici i arhipastiri Eparhije zahumsko-hercegovačke, ali i drugih eparhija Srpske pravoslavne crkve. Ovdje je čak otvorena i prva Pripravna duhovna škola, prva te vrste u Bosni i Hercegovini.
Manastir Žitomislić, kao centar duhovnosti ovog kraja, u kome je, između ostalog, prepisivano i više desetina važnih crkvenih knjiga, bio je često na meti stradanja. U junu 1941. godine ustaše su pobile cijelo bratstvo manastira Žitomislić, njih osam, bacivši ih u Vidonjsku jamu na desnoj obali Neretve. Manastir je opustošen, osim jedne male zgrade, a knjige i manastirska riznica su opljačkani. Manastirska crkva je, ipak, nekim čudom, ostala čitava.
Poslije Drugog svjetskog rata manastir je obnovljen, a pedesetih godina, kada u njega stižu kaluđerice, doživljava procvat. Međutim, polovinom juna 1992. godine manastir je ponovo uništen. Od 2003. do 2005. godine obnovljeni su crkva i stari konak, a osveštao ih je patrijarh srpski Pavle, tako da je manastir Žitomislić, na čelu sa arhimandritom Danilom, danas ponovo centar duhovnosti doline Neretve.
Manastir Zavala
Idući od Žitomislića prema istočnom dijelu Hercegovine, s jugozapadne strane Popovog polja, nekada dio opštine Trebinje, a danas opštine Ravno u Federaciji BiH, nalazi se selo Zavala, u kome je manastir posvećen Vavedenju presvete Bogorodice.
Prema narodnom predanju, crkva Vavedenja presvete Bogorodice vezuje se za hrišćanskog cara Konstantina, koji je, hodeći po zemlji Hercegovoj, stigao u Zavalu i, vidjevši da je stanovništvo ovdje pobožno, odlučio da sagradi hram, postavivši Bogorodičinu ikonu na mjesto gdje je želio sagraditi zdanje na brdu Petkovici. Ikona se, međutim, do jutra sama premjestila do ulaza u pećinu, na mjestu današnje crkve i kada se tako desi i naredna dva dana, car se predomisli i posluša božji znak.
Tako je crkva i danas svojom sjevernom stranom u pećini, dok je veći dio broda i oltar u južnoj strani velike stijene, a spolja jednobrodna osnova završava polukružnom apsidom na istoku.
Iako su na mjestu zvanom Crkvina u Zavali pronađeni temelji dvije ranohrišćanske crkve, sudeći po pečatu koji se u ovom hramu nalazi, crkva zavalska je iz 69. vijeka, jer je na pečatu 1271. godina. Međutim, najnovija iskopavanja ispod same crkve manastira Zavala su pokazala da se ispod oltarskog dijela nalaze mnogo stariji temelji, vjerovatno iz doba prvobitne crkve.
Zanimljivo je da je manastir u svojoj viševjekovnoj tradiciji dao veliki broj duhovnika, kao i veliki broj starih značajnih rukopisa, takozvanih srbulja. Najznačajnije je to što je ovdje u monaštvo stupio sveti Vasilije Ostroški Čudotvorac, koji je u ovaj manastir došao iz rodnog sela Mrkonjići, nedaleko od Zavale.
Što se, pak, duhovnog i kulturnog blaga tiče, najveći dio je opljačkam i uništen, najprije od strane ustaša u Drugom svjetskom ratu, a onda i tokom posljednjeg rata, kada su znatno oštećeni manastirska crkva i konaci, kao i sve srpske kuće u selu Zavala.
U Eparhiji zahumsko-hercegovačkoj i primorskoj kažu da je u najnovije vrijeme, zahvaljujći priložnicima i ktitorima, manastir obnovljen, izvršena je restauracija fresaka i obnovljena crkva, a u toku su radovi i na obnovi manastirskog konaka.
Manastir Tvrdoš
Prateći uzvodno tok Trebišnjice kroz Popovo polje, prema Trebinju, na desnoj strani ove rijeke, na stijenama mjesta Tvrdoš, nalazi se još jedan manastir posvećen svetoj Bogorodici. Riječ je o manastiru Tvrdoš i hramu Uspenja presvete Bogorodice.
Iako zvanični podaci kaže da je u pitanju srednjovjekovni manastir, narodno predanje ide dalje, pa tvrdi da je i ovaj manastir podigao car Konstantin i njegova majka Jelena.
Kako je nakon toga bio srušen i opustio, obnovio ga je srpski kralj Milutin krajem XIII vijeka, dok je temeljnu obnovu uradio mitropolit trebinjski Vasirion I, 1509. godine.
Od tada je dijelio sudbinu svih manastira ovog kraja, pa su, od trobrodne crkve s kubetom, do danas sačuvani samo temelji, šest kamenih stubova, prijesto na gornjem mjestu i dijelovi zidova sa ostacima fresaka.
Manastir je više od dva vijeka bio sjedište tadašnje Trebinjske mitropolije, a u tursko-venecijanskom ratu 1694. je dignut u vazduh, kada su mnoge duhovne i kulturne svetinje prenesene u manastir Savinu u Herceg Novom, kao i u tadašnji manastirski metoh, koji postaje manastir Duži.
Tek 1928. u potpunosti ga je obnovio Nikola Runjevac, Trebinjac iz Amerike, kada je, osim popravke starog konaka, sagradio novi i veći, a velika obnova slijedi i pedestih godina prošog vijeka. Obnova je nastavljena i danas, kada je manastir Tvrdoš ponovo sjedište Eparhije zahumsko-hercegovačke i primorske i centar duhovnosti Srba istočnog dijela Hercegovine.
Manastir je, tvrde mještani Tvrdoša, naročito obnovio umirovljeni vladika Atanasije, a nakon njega, vladika Grigorije, kao i iguman Sava, neumorno radeći, ne samo na uređenju manastira i njegovog kompleksa, već i na uređenju i obrađivanju manastirske zemlje, na kojoj je, nakon niza dugih godina, ponovo počelo da se pravi manastirsko, nadaleko čuveno tvrdoško vino. U blizini manastira podignuta je i čuvena tvrdoška vinarija.
Manastir Duži
Manastir Duži, s crkvom posvećenom Pokrovu presvete Bogorodice, jedan je od mlađih manastira na ovim prostorima, jer je tek nakon razaranja Tvrdoša u XVII vijeku, u Duži, gdje je u to vrijeme postojala samo mala crkvica, prešao dio kaluđera, proširivši zdanje i kasnije osnivajući mitropolitsko sjedište.
Tokom godina se gradio i osavremenjivao, tako da je, pored brojnih knjiga i kulturnog bogatstva, zabilježeno da je u Dužima počela sa radom i prva škola na ovom prostoru.
Ipak, manastir nije bio samo duhovni, već i oslobodilački centar Hercegovine, pa je ovdje buknuo i čuveni ustanak Luke Vukalovića 1857. da bi početkom 1858. Turci zauzeli i opljačkali manastir, a kaluđeri se sklonili u Dubrovnik.
U to vrijeme iz Duži su potekla tri ustanka, u kojima je manastir trpio rušenja i pustošenja, da bi nakon svega, u vrijeme Austrougarske, unutar ovog zdanja buknuo i požar u kome je sve osim zidova izgorjelo.
Ipak, zahvaljujući Austrougarskoj monarhiji, Zemaljska vlada u Sarajevu je odobrila novac za popravku manastira, a ovakav izgled koji crkva dobija nakon obnove od požara, zadržala je i do danas.
Sazidana je kao jednobrodna bazilika, sa zvonikom-preslicom od tri zvona, dok je krovom od kamenih ploča zadržala obilježje arhaičnosti.
Jedna od znamenitosti manastira je čudotvorno iscjeljenje Save Kuštrova, koji je godinama ovdje ležao bolestan, a onda jednog jutra na molitvu ustao zdrav zahvaljujući moći ove svetinje.
Ne manje značajnim i čudotvornim bio je dolazak igumanije Todore u opustjeli manastir 1959, u kome su boravili pripadnici JNA.
U manastiru tada nije bilo ništa, jer su mnoge ikone bile spaljene u krečani, a manastir oskrnavljen i opustio, da bi danas, predanim radom ove vrijedne žene i sestrinstva manastira, bio pretvoren u jedan od najljepših duhovnih centara Hercegovine.
Petropavlov manastir
Nešto bliže Trebinju, na četvrtom kilometru jugozapadno od ovog grada, kao nezaobilazno mjesto u koje svraćaju mnogi koji se kreću ka Dubrovniku ili Herceg Novom, jeste manastir svetih apostola Petra i Pavla.
Blizina ova dva turistička centra, kao i blizina poznate Pavlove pećine, smještene u stijenama iznad manastira, čine ga, naročito u ljetnim mjesecima, svratištem vjernika, poklonika, ali i stranih turista.
Manastirski kompleks sačinjavaju dvije crkve, od kojih je jedna posvećena svetom apostolu Petru, u današnjem obliku obnovljena 1906. godine, za vrijeme mitropolita Petra Zimonjića, na temeljima crkve iz druge polovine IV vijeka. Druga posvećena svetom apostolu Pavlu, koja je prvobitno bila samo krstionica, a tek sredinom petog vijeka pretvorena u crkvu, obnovljena je prošlog ljeta.
Prema arheološkim iskopavanjima prije nekoliko godina, utvrđeno je da oba hrama potiču iz antičkog perioda, a ovo mjesto je bilo saborni hram mjesta zvanog Ziza, iz tog vremena, a možda i episkopija.
Predanje vezano za ovaj hram govori o tome da su ovdje boravili i apostoli Pavle i Tit, u vrijeme njihovog misionarskog putovanja po Dalmaciji, što nije isključeno i može ići u prilog tvrdnjama o starosti hramova, jer se u to vrijeme grade vrlo stare bazilike u Solunu i Dalmaciji.
Istraživanja su takođe pokazala da su hramovi više puta rušeni, te da im je bazilika prvi put stradala početkom petog vijeka, pri pohodu zapadnih Gota iz Grčke na Italiju, a drugi sloj rušenja se vezuje za pohod Avara u Dalmaciju krajem VI i početkom VII vijeka, kojom prilikom su stradale i još neke crkve u okolini Trebinja.
U avgustu 1998. godine, ovdje je za potrebe sestrinstva, sagrađen novi konak s manastirskim paraklisom, posvećen Saboru presvete Bogorodice.
Petropavlovsko sestrinstvo danas, sa igumanijom, sestrom Pavlom, broji deset sestara, koje, osim vremena provedenog u bogosluženju, rade u radionicama za šivenje i vez, ikonopis, kaligrafiju i proizvodnju tamjana, od čijih prihoda manastir živi.
Manastir Dobrićevo
Manastir Dobrićevo, koji se nalazi na dvanaestom kilometru od Bileće prema Trebinju, čuven je i po tome što potiče, kako reče Matija Bećković, "iz onog vremena kad su crkve šetale", pa je prenesen s jednog mjesta na drugo.
Sagrađen, prema svjedočanstvu manastirskog pečata iz 1232. godine, pokraj same rijeke Trebišnjice u Dobrićevskom selu, zbog izgradnje vještačke hidroakumulacije Bilećkog jezera, s toga je mjesta, kao kulturnoistorijski spomenik, prenesen na obale ovog jezera 1967.
Pored crkve, posvećene Vavedenju presvete Bogorodice, na novu su lokaciju preneseni i neki pomoćni manastirski objekti, grobovi sa spomenicima, kao i crkva svetog Nikole sa Nistihilja, dok su neki zauvijek ostali pod vodom.
Manastir Dobrićevo, svojom arhitekturom i živopisom, spada u red najznačajnijih srednjovjekovnih manastira, a narodna predanja ga vezuju za doba Nemanjića, na šta ukazuju i skromni ostaci fresaka srpskih vladara svetog Simeona Mirotočivog i svetog Stefana Dečanskog, u najstarijim slovima centralnog živopisa.
Manastirska crkva je posebno interesantna za proučavanje istorije arhitekture, jer slikovito ilustruje preplitanje dva stila, raškog u osnovi crkve i gotskog u nadgradnji, nastalih pod uticajem raške arhitektonske škole i dubrovačke zakašnjele gotike.
Posebnu vrijednost predstavljaju freske. Jedinstvena je freska Tajne večere, na kojoj je Isus Hrist sa strane, a ne u sredini, kako je uobičajeno u freskopisanju, dok se na trpezi nalazi i pribor za jelo.
Pored ove freske, naročitu pažnju privlače čudotvorne mošti ruke nepoznatog svetitelja, pred kojom ljudi mole za zdravlje i ljubav, ostaljajući i razne dragocjenosti.
U manastiru, rušenom, paljenom i ponovo obnavljanom, u potpunosti je uništena čuvena Dobrićevska biblioteka. Kao jedna od znamenitosti ostalo je takozvano Dobrićevsko kolo, a radi se o mjestu na kome je nekada bio zakačen veliki crkveni luster.