Prvi korak na putu ka evropskom ujedinjenju dogodio se prije tačno 50 godina, kada je, na današnji dan, potpisan čuveni Rimski sporazum. Osnivanjem Evropske privredne zajednice (EPZ) i Evropske atomske zajednice (EURATOM) načinjeni su prvi koraci na putu ka današnjoj Evropskoj uniji. Jubilarni rođendan slaviće širom Evrope i to ne samo tokom marta. Bosna i Hercegovina, ikao još nije ušla u EU, takođe će obilježiti važnost opstanka evropske zajednice, njene stabilnosti i perspektivne budućnosti.
Prema riječima Alana Roša, šefa kancelarije francusko-njemačke ambasade u Banjaluci, ovaj datum veoma je važno obilježiti, bez obzira na to što BiH nije dio EU.
`Kancelarija francusko-njemačke ambasade organizovaće u srijedu, 28. marta, jedan zajednički prijem povodom obilježavanja 50. godišnjice potpisivanja Rimskog sporazuma. Mislim da je naša zajednička saradnja istinski dokaz da se sve nesuglasice mogu prevazići, što je u BiH i te kako važno`, kazao je Roš i dodao da se simbolika prvog koraka ka evropskom ujedinjenju ogleda upravo u primjerima kakav je ovaj sa dva konzulata u Banjaluci.
POMIRENJE FRANCUSKE I NJEMAČKE
Nakon Drugog svjetskog rata pojedini evropski političari uvidjeli su da Evropa mora da se ujedini, prije svega kako bi se ratom razrušena Evropa što prije reizgradila i ekonomski oporavila, a osim toga kako bi se obezbijedio dugoročni mir.
Uvidjeli su, međutim, da ova vizija ne može biti ostvarena sve dok budu postojale nesuglasice između Njemačke i Francuske. Neprestano otimanje ove dvije zemlje oko geografske oblasti Rur moglo je da postane vječitom preprekom na putu ka postojećoj viziji o ujedinjenju. Kako su Njemačka i Francuska stajale u centru tadašnjih evropskih političkih dešavanja, njihovo pomirenje zapravo je bilo jedino rješenje na putu ka integraciji.
Francuz Žan Mone koncipira do tada najdalekosežniji nacrt evropske saradnje. Uz saglasnost njemačkog kancelara Konrada Adenauera, zajedno s francuskim ministrom spoljnih poslova Robertom Šumanom, on pravi Nacrt plana o ujedinjenju, te 9. maja 1950. godine Šuman iznosi prijedlog o ujedinjenju njemačke i francuske industrije uglja i čelika i stavljanju iste pod zajedničku kontrolu, u ruke tzv. Visoke vlasti.
Kako je to Mone rekao 1950. godine: `Evropljani moraju prevazići nepovjerenje nataloženo kroz vijekove ratova, a to će se postići ovim dramatičnim pomirenjem Njemačke i Francuske.`
Tako su Francuska, Njemačka, zemlje Beneluksa i Italija 18. aprila 1951. potpisale Ugovor o osnivanju Evropske zajednice za ugalj i čelik (EZUČ) i od tada ove zemlje važe kao utemeljivači EU i često se nazivaju `velikih šest`.
S jedne strane, činilo se ovo kao rješenje za dugoročni mir, budući da je evropska kontrola njemačkog tržišta čelikom sprečavala ponovno naoružanje Njemačke, a sa druge strane, to je trebalo da bude garant za brzu ponovnu privrednu izgradnju Evrope. Britanija, iako takođe pozvana na učešće u zajednici, odbila je poziv, tradicionalno određena davanjem prednosti vlastitom nacionalnom suverenitetu, a uz to izuzetno privržena SAD.
Mone 1952. godine postaje predsjednik prve Visoke vlasti i time jedan od prvih graditelja današnje EU.
KORAK U RIMSKI SPORAZUM
EZUČ je trebalo da obezbijedi zajedničko tržište za ugalj i čelik, zajedničku kontrolu, planiranje i korištenje ovih sirovina. Interesi država su predstavljeni kroz Specijalni savjet ministara sa zakonodavnom vlašću, a ostali organi bili su Zajednička skupština, Savjetodavni odbor i Sudsko vijeće. Na ovaj način postavljen je temelj institucionalnoj strukturi zajedničkih evropskih instutucija kroz omogućavanje državama da izraze svoje nacionalne interese, a da ipak kontrola ostane u rukama nadnacionalnog organa vlasti. Iz sveobuhvatne ekonomske integracije centralnog privrednog sektora trebalo je kasnije proizvesti političko ujedinjenje. Međutim, interesi zemalja članica EZUČ upućivali su na dalje oblike saradnje i ona je proširena potpisivanjem dva ugovora u Rimu, čiju 50. godišnjicu upravo danas proslavljamo.
Rimski sporazum je od posebne važnosti zato što se radi o ostvarenju prve carinske unije. EEZ je za osnovni cilj imala izgradnju zajedničkog tržišta, koje je trebalo da obezbijedi nesmetan protok ljudi, robe, kapitala i usluga kao i odgovarajuću koordinaciju politika među zemljama potpisnicama. Drugi ugovor odnosio se na osnivanje Evropske zajednice za atomsku energiju (EUROATOM), zajedničkog projekta u oblasti proizvodnje i kontrole atomske energije. Obje nove zajednice institucionalno su izgrađene po uzoru na EZUČ, a sve tri su objedinjene u Evropsku zajednicu 1967. godine (takozvani prvi stub Evropske unije - oblast nadnacionalne saradnje). EZUČ, EEZ i EUROATOM, dakle, od 1957. djelovale su zajedno i vodile prvobitni proces evropskog ujedinjenja, potom su Sporazumom o udruživanju njihovih organa iz 1965. one dobile status Evropske zajednice, a 1992. je Evropska unija u Mastrihtu konačno konstituisana pod tim imenom.
Ovi sporazumi su pravna osnova EU. Prvi među njima, Pariski sporazum, od 2002. više nije na snazi, dok Rimski dogovor važi i danas, a nakon istočnog proširenja dobio je mnoštvo novih amandmana.
Na današnji dan 1957. godine u Rimu su utvrđene obaveze i ciljevi nove dvije zajednice, EPZ i EUROATOM i time je započet proces koji još traje - proces ujedinjenja Evrope.
KORIST OD EKONOMSKOG KOLAČA
Danas Evropa slavi uspjeh ideja velikih vizionara. U Rimu, Parizu, Briselu, Berlinu… svuda su organizovani čitavi nizovi konferencija, seminara i prijema kao što su `Biti Evropejac danas`, `Budući izazovi i prospekti evropskog identiteta`, `50 godina evropskog zajedništva`, `EU omladinski samit` i mnogi drugi.
U našoj zemlji, ne samo Francuzi i Nijemci, nego i druga predstavništva zemalja osnivača EU organizovaće različite aktivnosti u cilju obilježavanja važne godišnjice.
Tako je Karel Voskuler, ambasador Kraljevine Holandije u BiH, u Sarajevu održao predavanje `Holandija i BiH u evroatlantskoj perspektivi - pred 50. godišnjicu Rimske povelje`. On je tom prilikom svim bh. političarima uputio molbu i savjet.
`I ako vam srca ne dozvoljavaju da težite ka velični Šarla de Gola, onda biste u najmanju ruku trebalo da se suočite sa testom prosvećenog ličnog interesa sa kojim su se suočile potpisnice Pakta uglja i čelika 1952. i Rimske povelje 1957. koja je potpisana 12 godina nakon završetka Drugog svjetskog rata. Za pola godine biće 12 godina otkako se završio rat u BiH. Kada gledate u pravcu Brisela, ne tražite čuda. Počnite tražiti zajedničku međusobnu osnovu`, kazao je Voskuler.
Naveo je da su glavni uspjeh evropskih integracija bile direktne koristi koje su građani imali od rastućeg ekonomskog kolača kojeg je umijesilo zajedničko tržište.
`Političkim liderima ove zemlje bilo bi bolje da u takvom jednom duhu stave interes njihovih građana na prvo mjesto i preuzmu odgovornost za kreiranje radnih mjesta i poboljšanje zdravstva i socijalne sigurnosti nego da dalje uživaju u politici etničkih podjela`, kazao je holandski ambasador.
Voskulerovo predavanje jedno je u nizu predavanja koja se ovih dana održavaju širom kontinenta. Ove su godine u čast obilježavanja godišnjice objavljene i mnoge publikacije, ali, kako kaže Alain Roš, već i ranijih godina vrijedno je rađeno na sličnim projektima.
`Jedan od primjera je i ideja koja je zaživjela u praksi prošle školske godine kada je u upotrebu ušao prvi zajednički njemačko-francuski udžbenik istorije. Radi se o zvaničnom udžbeniku istorije na dva jezika namijenjenom francuskim i njemačkim gimnazijalcima viših odjeljenja, dok su u pripremi i udžbenici za đake nižih razreda`, dodao je Roš.
Zamisao autora je da se i na ovaj način istakne jedan od vodećih motiva EU, a taj je - jedinstvo različitih kultura pojedinačnih nacija.
Kako objašnjava Tim Bajhelt, univerzitetski profesor evrointegracija Univerziteta u Frankfurtu, princip ulaska u EU podrazumijeva u dobroj mjeri odricanje od nacionalnog suvereniteta jedne zemlje.
`Veliko blago EU sadržano je upravo u spoju različitosti, u spoju svih njenih kultura`, kazao je Bajhelt.
Trijumf različitosti
Pola stoljeća nakon što je šest zemalja potpisalo Rimski sporazum kojim je utemeljena nekadašnja Evropska ekonomska zajednica, nevjerovatni uspjeh tog poduhvata ponekad uspiju zasjeniti izuzetno teške okolnosti u kojima je ova zajednica nastala i koje su redovno, svakih nekoliko godina, pratile najvažnije događaje u istoriji Evropske unije.
Razvoj Evropske unije je djelimično uzrokovao rat, ali i ekonomski i socijalni krah. Ova činjenica se direktno odnosi na napore koje poduzimaju zemlje zapadnog Balkana u nastojanju da se približe Evropskoj uniji i da u razumnom roku postanu njene članice.
Zemlje Evropske unije, a to se posebno odnosi na zemlje koje su osnovale EEZ, su preoblikovale svoju ekonomsku i političku perspektivu koja u to vrijeme, prije pola stoljeća, nije nimalo obećavala. To preoblikovanje nije provedeno putem pasivnog nego aktivnog procesa. Svaka od zemalja koje su osnovale EEZ prošla je kroz radikalne političke i socijalne promjene tokom proteklih pedeset godina; svaka od njih se morala suočiti s ogromnim ekonomskim izazovima, posebno na početku, i svaka je morala donijeti neke teške odluke o svom statusu države kako bi obezbijedila efikasniju i produktivniju integraciju sa drugim zemljama.
U retrospektivi, možda se može steći utisak da je uspjeh Evropske unije kao zajednice prosperitetnih demokratskih društava, koja se pruža od Atlantskog okeana do Crnog mora, bio istorijski predodređen. No, to nije tako. Taj uspjeh je bio, i jeste, nevjerovatna priča o trijumfu različitosti, koji je ostvaren uprkos čestim i dugotrajnim poteškoćama.
Kada su sredinom pedesetih godina prošlog stoljeća vođeni pregovori o Rimskom sporazumu osnovna sredstva za život u zemljama zapadne Evrope su još bila prilično ograničena, zdravstvene i socijalne usluge bile su nedovoljno razvijene, siromaštvo je bilo sveprisutno, a građani su živjeli u strahu da je kraj Drugog svjetskog rata, od čega je tada prošlo tek nešto više od deset godina, predstavljao tek stišavanje, a ne i okončanje nestabilnosti i sukoba koji su obilježili prošlo stoljeće i istoriju evropskog kontinenta.
Ove okolnosti su se promijenile zato što su zemlje Evropske unije imale povjerenja u osnovne principe Rimskog sporazuma koje su nastavile poštivati - sloboda kretanja: robe, usluga, kapitala i građana. Ovi principi podrazumijevaju i jednu temeljnu pretpostavku - da su svi građani Evrope jednaki pred zakonom.
Današnja Evropa koju čini 27 članica zadržala je vjeru u principe na kojima je osnovana Evropa šest zemalja. Evropska unija nije ekskluzivan klub, to je otvorena zajednica država koje su prevazišle i prevazilaze ogromne prepreke da bi u svojim zemljama izgradile prosperitetno i demokratsko društvo. Nema građana prvog ni građana drugog reda. Svi smo mi Evropljani, a Bosna i Hercegovina i njeni susjedi imaju svoje mjesto koje im po prirodi stvari pripada, u geografskom, kulturološkom, političkom, ekonomskom i socijalnom smislu, u evropskoj porodici država.
Kao i u slučaju 27 zemalja članica EU, proces integracije u evropsku porodicu ne može biti pasivan. To mora biti aktivan proces.
To je poruka koju mi, predstavnici zemalja osnivača, želimo prenijeti građanima Bosne i Hercegovine na dan kada se obilježava 50. godišnjica sporazuma koji je predstavljao prekretnicu u poslijeratnoj obnovi Evrope.
Evropa će i dalje vjerovati u slobode i principe sadržane u Rimskom sporazumu, kao i u svoja izričita obećanja građanima zapadnog Balkana, koja im je dala 2003. godine u Solunu. Bosna i Hercegovina ima partnera na kojeg može računati u svojim naporima da se priključi Evropskoj uniji. Evropa neće pasivno stajati po strani nego će nastaviti aktivno pružati svoju pomoć.
Evropska unija je danas konkretno i u značajnoj mjeri angažovana u Bosni i Hercegovini, putem svojih zemalja članica koje predstavlja Predsjedništvo, Evropska komisija, EUFOR, Policijska misija EU i Kancelarija specijalnog predstavnika Evropske unije. Ovaj angažman nije privremen niti ambivalentan. On je izraz vjere u budućnost Bosne i Hercegovine u Evropskoj uniji.
Očekujemo da će uskoro doći do potpisivanja Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju, čim Bosna i Hercegovina bude ispunila potrebne kriterijume.
To će predstavljati ogroman korak na dugom putu Bosne i Hercegovine ka našem zajedničkom cilju i članstvu u evropskoj porodici. To je put koji je već prešlo, tokom niza godina, nakon brojnih izazova i uz veliku upornost, 27 zemalja članica i put na čijem kraju se nalazi stvarna perspektiva koja znači mirnu i prosperitetnu budućnost za sve građane ove zemlje.