O hrani se danas u svijetu, pa i kod nas raspravlja žučno i često kao nikada do sada. Naime, lavinu polemika pokrenula je genetski modifikovana hrana, koju je moguće proizvoditi zahvaljujući brojnim otkrićima iz oblasti biotehnologije, grane nauke koja doživljava procvat na početku XXI vijeka. "Naoružani" novostečenim znanjem o DNK, naučnici širom svijeta eksperimentišu s genetskim kodom biljaka i životinja, stvarajući nove vrste i po želji birajući njihove osobine.
Od momenta prvog većeg pojavljivanja genetski modifikovanih proizvoda na tržištu sredinom devedesetih primjetna je rastuća zabrinutost među aktivistima za pitanja čovjekove sredine, društveno angažovanim grupama, raznim udruženjima, kao i samim potrošačima.
Kako bi bh. građanima što više približili pojam genetski modifikovanih organizama (GMO), mnoga udruženja i centri za životnu sredinu su u proteklom periodu organizovali kampanje i okrugle stolove na ovu temu.
Tako je Centar za životnu sredinu iz Banjaluke, od septembra do decembra 2006. godine, organizovao kampanju pod nazivom `GMO - šta je to?`.
A u okviru ove kampanje, nedavno je na Trgu Krajine u Banjaluci organizovana i akcija informisanja građana o problemu genetski modifikovanih organizama.
NEMA ZAKONSKE REGULATIVE
Prema riječima Dženana Hozića, koordinatora Centra za životnu sredinu, cilj kampanje bio je informisanje građana o genetski modifikovanim organizmima i hrani koja ih sadrži ili potiče od njih, kao i rizicima i uticajima GMO na životnu sredinu, te zdravlje ljudi i životinja.
`Veliki problem predstavlja to što u BiH nema odgovarajućih zakonskih propisa koji bi osiguravali sigurnost potrošača i sigurnost za zdravlje ljudi i životinja, a i Zakon o hrani još je nedovoljno razvijen i nedovoljno funkcionalan`, ističe Hozić.
Cilj kampanje, navodi, pored informisanja građana o mogućim rizicima prilikom konzumiranja hrane koja u sebi sadrži genetski modifikovane organizme, bio je i dati inicijativu o nedostatku legislative na ovom području.
Tokom akcije volonteri Centra za životnu sredinu dijelili su promotivni materijal, koji sadrži osnovne informacije o GMO. Građani su takođe ispunjavali ankete, kojima je utvrđivana njihova upućenost u ovaj problem.
A u okviru kampanje na Tehnološkom fakultetu u Banjaluci organizovan je i okrugli sto, gdje se razgovaralo o mogućem rješavanju problema zakonske regulative o genetski modifikovanim organizmima.
Vojislav Trkulja, šef Laboratorije za istraživanje GMO, ističe da je BiH jedna od rijetkih zemalja u Evropi koja još nema zakonsku regulativu o GMO, odnosno genetski modifikovanim organizmima u hrani, a postoje pokazatelji da je hrana koja sadrži takve organizme zastupljena na našem tržištu.
`Zbog nepostojanja odgovarajućih zakona potrošači nemaju mogućnost izbora hrane koju jedu, niti postoje odgovarajući sistemi koji bi garantovali sigurnost proizvoda koji sadrže GMO po zdravlje ljudi`, kaže Trkulja.
On navodi da prema ispitivanju u RS 20 odsto od ispitanih proizvoda sadrži GMO.
`To su uglavnom proizvodi iz uvoza, dok su domaći proizvodi prošli kontrolu`, ističe Trkulja. Kod nas se uvozi oko 40-50 odsto hrane, a budući da nema odgovarajuće kontrole postoji realna mogućnost da u toj hrani budu proizvodi koji sadrže GMO`, kaže Trkulja, navodeći podatak da je GMO najviše zastupljen na tržištu u SAD.
Iz Centra za životnu zaštitu navode da, takođe, postoji velika mogućnost da su se na naše prostore za vrijeme i poslije rata putem humanitarne pomoći unijeli proizvodi koji sadrže GMO.
Slavko Subotić, direktor inspektorata u RS, rekao je da će prilikom narednog izvještaja Vladi RS zatražiti da se donese zakon o GMO, jer građani treba da imaju pravo da biraju između GMO proizvoda i onih koji to nisu.
A projekat `GMO - šta je to?` koji je proteklih mjeseci realizovao Centar za životnu sredinu pomogli su Ministarstvo za porodicu i sport RS i Administrativna služba grada Banjaluka.
ŠTA SU GMO?
Genetski modifikovani organizmi (GMO) su organizmi dobijeni vještačkim putem u laboratoriji. Oni su nastali prenošenjem stranih genetičkih elemenata u ćeliju domaćina. Na primjer u genetski modifikovanom krompiru (krompir je domaćin) se nalazi gen iz visibabe (strani genetički materijal). Do te modifikacije je došlo s ciljem povećanja prinosa i osobina krompira. Najčešći GMO proizvodi su soja, kukuruz i uljana repica, a među najvećim uzgajivačima su SAD, Argentina i Kanada.
A proizvodnja genetski modifikovane hrane u naučnoj javnosti ima podjednaki broj pristalica i protivnika. Prema riječima predstavnika velikih GM korporacija, cilj genetičke modifikacije je stvaranje novih i boljih vrsta koje će poboljšati ljudsku, ali i životinjsku ishranu.
Razlozi koji idu u prilog proizvodnji ovakve hrane veoma su jasni, ali posljedice koje bi takva hrana mogla da izazove nisu ispitane, jer je tako nešto i nemoguće predvidjeti u laboratorijskim uslovima. Pošto se genetski modifikovane vrste već uzgajaju, može se reći da je eksperiment izašao iz okvira laboratorija, a da prethodno nije jasno utvrđeno koliko daleko eksperiment može da ode, na koji način se kontroliše i kolika će teritorija, pa samim tim i populacija, biti obuhvaćena njime.
Kada je riječ o protivnicima genetski modifikovane hrane, kao i onima koji nisu u potpunosti protiv takve ideje, ali zagovaraju vrlo oprezno postupanje, argumeti se odnose na uticaj ovakve hrane na ljudsko zdravlje, što nije ispitano, niti je dokazano da je tako nešto nedvosmisleno bezopasno.
Iz Centra za životnu sredinu upozoravaju da je rezultat genetskih modifikacija nepredvidiv zbog čega mogu da izazovu mnoge nepoželjne zdravstvene probleme. A jedini propis koji tretira ovu materiju u RS je Zakon o zaštiti životne sredine u RS. U članu 103 zakona stoji da oslobađanje genetski modifikovanih organizama predstavlja opasnu djelatnost rizičnu za ljude, imovinu ili životnu sredinu.
Ivana Milinković, asistent na projektu `GMO - šta je to?`, kaže da u svijetu postoji dosta primjera koji dokazuju štetno dejstvo GMO-a.
`U njemačkom gradu Heseu, između 2000. i 2002. godine, 12 krava je umrlo hraneći se GM kukuruzom Bt176. Uzrok smrti je ostao nepoznat jer, kako kažu vlasnik krava i Grinpis Njemačka, odgovorni institut nije valjano radio svoj posao. A eksperiment jednog kanadskog univerziteta je pokazivao dvostruko veću smrtnost pilića hranjenih GM kukuruzom šardon LL od kontrolne grupe hranjene običnim kukuruzom`, navodi Milinkovićeva.
Takođe, protivnici GMO opominju i na moguće negativne uticaje na prirodno okruženje, promjene eko-sistema, ali i moralne dileme. Iako zagovornici genetski modifikovane hrane tvrde da opasnost po zdravlje ne postoji i da kod ljudi koji su uzimali takvu hranu nisu uočeni nikakvi zdravstveni problemi, iz suprotnog tabora upozoravaju na to da je prošlo premalo vremena od početka uzgajanja i korišćenja genetski modifikovanih vrsta i da je pravo pitanje kakvi će biti rezultati na duže staze.
`Uticaj na prirodno okruženje i eko-sisteme je malo bolje istražen, a već sada je moguće reći da je on negativan, jer se ugrožavaju prirodne vrste, koje mogu u potpunosti nestati, bilo zbog povećane smrtnosti, bilo zbog prirodnog (spontanog) ukrštanja s genetski modifikovanim vrstama`, navodi Milinkovićeva.
Iako pristalice genetskog inženjeringa tvrde da nove vrste, koje obezbjeđuju veće prinose ili daju više mesa, predstavljaju rješenje za problem gladi i siromaštva, malo ko je potpuno uvjeren u to.
`Već sada je postalo jasno da koristi od GM usjeva imaju velike GM korporacije koje su svojim agresivnim kampanjama osigurale brz proboj GM hrane na tržišta širom svijeta. Te korporacije posjeduju tehnologiju genetičkog inženjerstva pomoću kojeg povećavaju profit poljoprivrednih sjemenarskih kompanija koje oni kontrolišu, te na taj način nameću nova pravila koja idu na štetu poljoprivrednika`, upozoravaju iz Centra za životnu sredinu.
Iz ovog centra navode da već sada multinacionalne firme u velikoj mjeri finansiraju i kontrolišu istraživanja, te patentiraju nove vrste. Ono što je do sada bilo zajedničko, vlasništvo svih, tvrde iz Centra, najednom postaje privatni posjed bogate manjine, zaštićen patentom od slobodnog korišćenja.
S obzirom na ovakvu tendenciju i logiku krupnog kapitala, čiji je jedini, ili makar najvažniji, cilj profit, malo je vjerovatno, smatraju iz Centra, da će nove vrste biti besplatno ustupljene siromašnim zemljama.
`Tako siromašne zemlje, već zavisne od dobre volje bogatih, postaju još zavisnije, ovog puta isključivo od privatnih proizvođača hrane, koji ne samo da proizvode hranu, već proces kontrolišu u potpunosti patentiranjem gena, sjemenja, biljnih i životinjskih vrsta i herbicida`, navode iz Centra za životnu sredinu.
UTICAJ NA ZDRAVLJE
Prema riječima Milinkovićeve, uticaj GM hrane na ljudsko zdravlje nije dovoljno ispitan, jer `brzinska` ispitivanja koja sprovode korporacije najčešće se odnose na upoređivanje nivoa određenih hranjivih supstanci u ispitivanoj namirnici i njenom GM srodniku.
`Dovoljno je da su nivoi slični da GM namirnica dobije odobrenje da izađe na tržište. Iako se prilikom genetske modifikacije mogu pojaviti određeni virusi, moguću pojavu virusa niko ne ispituje. Naučnici još ne mogu sa sigurnošću reći koje će sve posljedice imati GM proizvodi, iako su već evidentni neki zdravstveni problemi kod ljudi koji su konzumirali biljne i životinjske proizvode i životinja koje su hranjene GM hranom`, navodi Milinkovićeva.
Posljedice konzumiranja GM hrane, tvrde stručnjaci, mogu biti razne alergije. Primjer za to je i genetski modifikovana soja firme `Pioneer`, koja je reklamirana kao najbolji ispitani proizvod, ali ubrzo je morala biti povučena sa tržišta, jer je izazvala masovne alergijske pojave.
A mnogi GMO, navode stručnjaci, nose gene koji su otporni na antibiotike, što može prouzrokovati velike zdravstvene probleme. Prema zakonima EU, geni koji su otporni na klinički bitne antibiotike su se morali izbaciti iz upotrebe do kraja 2004. godine u komercijalnim proizvodima, a do 2008. godine kod primjene GMO za eksperimentalne svrhe.
NIJE KASNO ZA AKCIJU
Možda vam se čini da su GMO svuda oko nas i da je nemoguće bilo šta učiniti. Ali, razna udruženja građana i centri za životnu sredinu u BiH apeluju na građane da ne odustaju tako lako i da se informišu o tome šta jedu. Građani, kažu iz ovih udruženja, naročito treba da obrate pažnju na sastojke dobijene iz kukuruza i soje u prerađenim namirnicama.
`Većina namirnica još ne sadrži GMO, a čak i zemlje u kojima je GM hrana bila uobičajena, poput Velike Britanije, uspjele su je praktično izbaciti iz prehrambenog lanca zbog snažnog protivljenja javnosti. Pšenica nije genetski modifikovana, ali pekarski proizvodi možda sadrže modifikovano sojino ili kukuruzno brašno, što bi trebalo provjeriti kod proizvođača. Neobrađeno meso i mliječni proizvodi nisu modifikovani, ali možda su životinje hranjene GM kukuruzom ili sojom. Mesne prerađevine, poput kobasica, često sadrže soju, što bi isto trebalo provjeriti`, upozoravaju iz Centra