Iako ga u Sarajevu gotovo niko ne pamti po dobrom, Vojislav Šešelj prvi je čovjek koji je na Univerzitetu u Sarajevu ukazao na plagiranje među naučnim radnicima.
Osamdesetih godina Šešelj je optužio Branu Miljuša da je svoj postdiplomski rad prepisao od Nijaza Durakovića. Profesor je bio Hamdija Pozderac.
`I taj je slučaj imao više političku pozadinu. Trebalo je rušiti Pozderca, ali ispostavilo se da je rad zaista bio prepisan. Koliko se sjećam Miljuš se kasnije prebacio na Beogradski univerzitet`, kaže Lamija Tanović, dugogodišnja profesorica na Sarajevskom univerzitetu.
Tanovićeva, koja je na Prirodno-matematičkom fakultetu u Sarajevu zaposlena već 37 godina, tvrdi da je plagiranje u naučnim djelima i te kako prisutno kod naših naučnika.
`Najveći problem je što je tokom rata sa Univerziteta u Sarajevu otišlo više od 70 odsto naučnih kadrova. Ovi novi se štancaju bez ikakvog reda i kontrola. Bojim se da mnogi današnji naučnici sa visokim titulama uopšte ne bi mogli biti svrstani u prave naučnike`, ocjenjuje Tanovićeva.
SPORNO DJELO ČEKIĆA
Kao primjer očiglednog prepisivanja tuđeg djela ističe se rad profesora sarajevskog Saobraćajnog fakulteta Šefkije Čekića. On je kao svoj rad potpisao djelo koje je od slova do slova prepisao od profesora sa Ekonomskog fakulteta u Rijeci Rajka Zelenike. Ovaj slučaj se povlačio po medijima, profesor iz Rijeke podnio je i krivičnu prijavu. Međutim, Čekić ne samo da nije krivično odgovarao za svoje nedjelo, nego je još dekan Saobraćajnog fakulteta u Sarajevu.
`To što se dešava sa pojedinim akademskim građanima je strašno. Profesor Čekić je kopirao cijelu knjigu. Doslovno od A do Ž problem je što ni nakon što je dokazano ovakvo plagiranje najgore moguće vrste, niko nije odgovarao. Baš zato što postoje takvi ljudi šalje se poruka i ostalim mlađim u akademskim krugovima da takav čin može proći nekažnjeno`, tvrdi Tanovićeva.
Napominje da je u prijeratnom vremenu bilo mnogo manje ovih nečasnih radnji.
`Mi fizičari radimo sa dijagramima. Uglavnom potrebno je izračunati položaj tački i kasnije ih povezati. Ukoliko je samo jedna tačka pogrešno postavljena, a naučnik pokuša podvaliti i povezati dijagram, to se smatralo nedopustivim. On bi bio izgubljen u naučnom svijetu`, ističe Tanovićeva.
Prozvani dekan Fakulteta za saobraćaj i komunikacije u Sarajevu Šefkija Čekić tvrdi da je afera njegovog navodnog plagiranja naučnog djela plod medijske hajke.
`To djelo za koje me prozivaju nije autorski rad već je zbir radova drugih autora koje sam ja sakupio i studentima priredio da bi se lakše snašli i bolje pripremali ispite. To uopšte nije 'djelo', nego 'materijal'`, objašnjava Čekić.
Zaista na skromno izdatom udžbeniku metodologije piše da je profesor Čekić `priredio` udžbenik.
`Ja sam u uvodu naglasio da je to selekcija autorskih radova koje su pisali drugi naučnici među njima i profesor Zelenika`, tvrdi Čekić, istakavši da u naučnoj zajednici možda postoji plagiranje, ali da on nije dio tog svijeta.
MALO POŠTOVANJA ZA TUĐE DJELO
Akademik Slobodan Loga, sekretar Akademije nauka i umjetnosti BiH (ANU BiH), kaže da je svjestan da i u našoj zajednici postoje slučajevi plagiranja tuđih djela, ali ističe da nijedna naučna zajednica u svijetu nije imuna na ovaj problem.
Kao primjer Loga navodi slučaj Asima Kurjaka, uvaženog ginekologa iz Hrvatske, za kojeg se ispostavilo da je prepisao naučni rad.
`U opštoj poplavi kriminala plagiranje o kojem vi govorite je jedna od najbenignijih manifestacija lopovluka. Bez obzira koliko je zajednica napredna ili demokratična, ovaj problem je svugdje prisutan. Jedina razlika je što u naprednijim društvima postoje uređeniji sistemi koje ove pojave sprečavaju`, objašnjava Loga.
Prema etičkom kodeksu ponašanja koje je ANU BiH potpisala kao članica Evropske federacije nacionalnih akademija, postoje tri vrste prekršaja prilikom izrade naučnog djela. Prva faza je izmišljanje i krivotvorenje naučnih rezultata, stepenica iznad je odabir loše metodologije ili malog uzorka koji vodi pogrešnim naučnim rezultatima, dok je najdrastičniji vid krađa intelektualnog vlasništva.
`Postoji anegdota po kojoj, ako prepišete jednog onda je to plagijat, ako prepišete dvojicu izvora onda je to kompilacija, dok je naučni rad kada se prepišu trojica ili više autoriteta`, kaže akademik Slobodan Loga.
Prepisivanje među naučnicima u BiH izraženo je zbog općenito malog izdvajanja za nauku i naučne radove.
`Malo je poštovanja za tuđe djelo. Sada i onako nema puno sredstava za nauku i onda oni sa više ambicije nego talenta zanemaruju etiku i odluče se na ovakav čin`, dodaje Loga ističući da su prije rata postojali veliki fondovi za nauku, a i svako ozbiljnije preduzeće imalo je svoje naučne centre.
Iako gotovo svaka od naučnih institucija ima svoj etički komitet rijetko koji od slučajeva završi na tim komitetima.
Slobodan Loga napominje da je sud jedino mjesto gdje se može tačno utvrditi da li je djelo prepisano ili nije.
`Koliko je meni poznato u poslijeratnom periodu nije bilo pravosnažne presude suda po ovom pitanju. Etički komiteti mogu tek nešto poduzeti kada sud odradi svoj posao, prije ne. Sve je dozvoljeno kako nema kontrole, ako neki vid kontrole postoji onda je teže se usuditi. Nažalost, kod nas je po ovom pitanju, kao uostalom i u mnogim drugim društvenim oblastima stanje nesređeno, pa se može reći da kontrola uopšte ne postoji`, kazao je Loga.
Sudeći prema sudskim spisima u Bosni i Hercegovini prepisivanja naučnih radova uopšte nema.
`Taj čin se vodi pod krivično djelo povređivanja autorskih prava. Ne postoji nijedna tužba za ovo krivično djelo`, saopšteno je iz Suda BiH. Sličan odgovor smo dobili i u Kantonalnom sudu u Sarajevu.
Plagijati na Internetu
Da plagiranje nije samo problem Bosne i Hercegovine pokazuje nadavna odluka Googla, najvećeg svjetskog pretraživača, da zabrani oglase servisa koji pišu eseje.
Ugledna američki i britanski univerziteti požalili su se da njihovi studenti na Internetu kupuju prepravljene diplomske i naučne radove i eseje i na taj način plagijatima ugrožavaju integritet univerzitetskih diploma.
Univerziteti u Velikoj Britaniji objavili su podatak da se oko 12.000 eseja godišnje proda studentima preko Interneta. Studenti daju novac za diplomske radove, koji su nerijetko prepisani, umjesto da se sami potrude.