SARAJEVO - Veličina i vrijednost imovine Srpske pravoslavne crkve /SPC/ u Sarajevu, koja joj je oduzeta u toku i poslije Drugog svjetskog rata, a još joj nije vraćena, vjerovatno nikad neće biti tačno utvrđene, ali je sigurno da je riječ o desetinama miliona KM.
Prema riječima sekretara Mitropolije dabrobosanske protođakona Mitra Tanasića, na osnovu nepotpunih podataka, komunističke vlasti su od SPC u godinama poslije Drugog svjetskog rata oduzele i nacionalizovale 30-ak stambenih kuća sa oko 6.400 metara kvadratnih, pet stambeno-poslovnih zgrada sa oko 11.500 metara kvadratnih, veliki broj poslovnih prostora sa oko 1.500 metara kvadratnih i skoro 50.000 metara kvadratnih zemljišta.
U to nije uračunata zgrada Bogoslovije, sa oko 3.000 metara kvadratnih, u kojoj se trenutno nalazi Ekonomski fakultet Univerziteta u Sarajevu, koja još nije vraćena SPC iako su takvu odluku donijele još komunističke vlasti prije posljednjeg rata u BiH, i uprkos činjenici da na tome insistiraju i predstavnici međunarodne zajednice, a federalne vlasti već nekoliko godina daju obećanja.
Parlamentarna skupština I Savjet ministara na pravoslavnom groblju
I tako, zahvaljujući prvo ustaškim i komunističkim vlastima koje su oduzele imovinu SPC, a potom i sadašnjim federalnim vlastima u Sarajevu koje je ne vraćaju, u zgradama zajedničkih institucija na Marijin-dvoru poslanici i delegati u Parlamentarnoj skupštini BiH, članovi Savjeta ministara BiH, ministarstava i brojnih agencija vijećaju i donose odluke, nerijetko i na štetu srpskog naroda, na zemljištu koje je oduzeto SPC i na mjestu gdje je trebalo da budu zgrada Bogoslovije i pravoslavni hram.
Zemljište na kojem su izgrađene dvije zgrade za potrebe najviših institucija BiH, pa čak i dio hotela "Holidej in" - oko 18.500 metara kvadratnih ili 18,5 dunuma - do 1941. godine bilo je u vlasništvu SPC.
Prije rata tu su bili pravoslavno i katoličko groblje. Onda je SPC otkupila zemljište na kojem je bilo katoličko groblje i ekshumirala posmrtne ostatke s namjerom da na tom lokalitetu izgradi novu zgradu Bogoslovije, dom za njene učenike i crkvu. Bili su završeni zemljani radovi i trebalo je da 1941. počne gradnja, a onda je počeo rat, nakon kojeg je to zemljište oduzeto SPC.
I preko Miljacke, na Vrbanji, u vlasništvu SPC bilo je oko devet dunuma zemlje na čijem se dijelu nalazilo pravoslavno gorblje. I pravoslavno groblje na Koševu je nacionalizovano, dio je ekshumiran i prebačen na Bare, a na tom mjestu napravljen je nadvožnjak, po sredini groblja.
Sportska dvorana "Zetra", napravljena za potrebe Zimskih olimpijskih igara u Sarajevu 1984. godine, i sportski tereni oko nje izgrađeni su na dijelu zemljišta koje je bilo u vlasništvu SPC. I zemljište uz Koševski potok bilo je prije eksproprijacije u vlasništvu SPC.
Dio trga između Sabornog hrama Rođenja presvete Bogorodice i Izdavačke kuće "Svjetlost", koji sada nosi ime bošnjačkog ratnog lidera Alije Izetbegovića i gdje se nekad nalazila Ženska škola, imovina je SPC.
U nevraćenoj imovini i tri zgrade patrijaršijskog Upravnog odbora
Među zgradama koje su oduzete SPC jesu i tri koje su pripadale Upravnom odboru Patrijaršije SPC.
Dvije se nalaze u Ulici Sime Milutinovića Sarajlije, a jedna u bivšoj Ulici Miloša Obilića, sada Safvet-bega Bašagića broj 2 na Baščaršiji. Sve tri su sada vlasništvo sarajevske opštine Stari Grad.
U jednoj od zgrada u Ulici Sime Milutinovića Sarajlije smještena je Poreska uprava opštine Stari Grad, a u drugoj dio prostorija Regulatorne agencije za komunikacije /RAK/ BiH i privatna stomatološka radnja.
Zgrada gdje je smješten RAK, kada je oduzeta SPC, imala je 425 metara kvadratnih u tlocrtu i sastojala se od prizemlja i sprata, a u međuvremenu je nadzidana.
Zgrada u kojoj je smještena Poreska uprava isto tako se u vrijeme eksproprijacije sastojala od prizemlja i sprata, a sada ima još dva sprata i potkrovlje. Jedan dio sprata koristi firma "Feroelektro". Zgrada koja se nalazi na Baščaršiji sastoji se od podruma, prizemlja i dva sprata i ima 180 metara kvadratnih u tlocrtu.
U toj zgradi SPC je od opštine dobila podrum i prizemlje pod zakup, a na prvom spratu je knjigovodstvena agencija FEB.
Sve tri zgrade bile su vlasništvo čuvene sarajevske srpske porodice Jeftanović, tačnije Dimitrija Jeftanovića. Njegov sin Aleksandar je 1917. godine prodao zgrade Velikom upravnom prosvjetnom savjetu, a 1936. su uknjižene u korist Patrijaršijskog upravnog odbora SPC u Sremskim Karlovcima.
Jedan od najvećih objekata koji je u Sarajevu oduzet SPC svakako je Palata Crkveno-školske opštine, odnosno stambeno-poslovna zgrada preko puta Stare srpske pravoslavne crkve na Baščaršiji, sa 24 stana i 18 poslovnih prostora.
Zgradu je sagradila Crkvena opština sarajevska vlastitim sredstvima. Većina stanova je otkupljena, a u vlasništvu SPC je ostalo četiri do pet stanova.
Na dva ulaza zgrade nalazi se po šest trosobnih i dva dvosobna stana, te četiri poslovna prostora. Na trećem ulazu su po jedan jednosoban i dvosoban stan, četiri trosobna i pet četvorosobnih stanova.
I stambena zgrada u bivšoj Ulici JNA 67, a sada Ulici Zelenih beretki 7, bila je u vlasništvu SPC, odnosno Crkvene opštine sarajevske, koja ju je i izgradila vlastitim sredstvima. Sastoji se od prizemlja, tri sprata sa dva poslovna prostora i četiri stana.
Od četiri stana tri su otkupljena na osnovu federalnog zakona o otkupu stanova koji dozvoljava otkup stanova sa stanarskim pravom bez obzira da li su oni bili nacionalizovani, čime su federalne vlasti omogućile da već otuđena imovina SPC bude još jednom otuđena.
Stan koji nije otkupljen jeste onaj u kojem je živjela jedna Srpkinja, nakon čije smrti sin nije u predviđenom roku podnio zahtjev za povrat stanarskog prava. U njemu je jedno vrijeme živio jedan od bivših načelnika opštine Stari Grad, a nakon toga je stan dat SPC na korištenje.
I na samoj Baščaršiji veliki je broj magaza i poslovnih prostora koji su oduzeti SPC.
Kantonalni sud u zgradi Kola srpskih sestara
Do svoje imovine ne mogu da dođu ni organizacije čiji se rad naslanja na SPC, poput Kola srpskih sestara "Sveta Tekla" i Srpskog pjevačkog društva "Sloga".
U zgradi bivšeg Djevojačkog zavoda, koji je vodilo Kolo srpskih sestara "Sveta Tekla", u kojem je do pred rat bio Studentski dom "Mladen Stojanović", sad je Kantonalno tužilaštvo.
Kantonalno tužilaštvo je u tu zgradu u Radićevoj ulici, preko puta bivše Robne kuće "Sarajka", koja je dugo godina bila prazna, ušlo, najblaže rečeno, nelegalno. Zgradu je Kolu srpskih sestara poklonila poznata srpska dobrotvorka mis Adelina Irbi.
Kolo srpskih sestara vlasnik je i manje zgrade u Ulici Zelenih berteki. Vraćen im je poslovni prostor u prizemlju zgrade, ali ne i stanovi u zgradi. Ta zgrada je zadužbina jedne žene, koja je nekad bila predsjednik Kola.
Zgrada u kojoj je smješteno Kulturno-umjetničko društvo "Slobodan Princip - Seljo" u sadašnjoj Ulici Mehmeda Spahe, bilo je do nacionalizacije vlasništvo Srpskog pjevačkog drugštva "Sloga", najstarijeg pjevačkog društva u Sarajevu, koje sada nema svojih prostorija.
Zakonima spriječeno vraćanje imovine
Brojnih kuća i imanja poznatih sarajevskih srpskih porodica Jeftanović, Despić, Živković, Obrenović, Spasenić... više nema, a na njihovom mjestu sada se nalaze poslovni objekti i neboderi.
Tako je sa kućama i imanjima u bivšoj Ulici Svetozara Markovića na brojevima 19, 20, 21 ili u Ulici kralja Tomislava, gdje je srušena kuća koju je SPC ostavila jedna od sarajevskih srpskih porodica, na čijem je mjestu izgrađen neboder.
SPC jedino je vraćeno zemljište u Reljevu, gdje se nalazi crkva i zgrada Bogoslovije. Ta zemlja je bila vlasništvo mitropolita dabrobosanskog Save Kosanovića, koju je on ostavio SPC.
Predstavnici SPC prilikom uvida u gradske zemljišne knjige često nailaze na situacije da su podaci prepravljani ili mijenjani na štetu SPC, ili im jednostavno nije dozvoljen uvid u tražena akta.
Kad je riječ o vraćanju nabrojane imovine SPC u Sarajevu, najveći problem je to što još nije donesen zakon o restituciji, tako da nema osnove za njeno vraćanje.
Tako je stanove sada gotovo nemoguće vratiti, nakon što su federalne vlasti donijele zakon da ih mogu otkupiti oni koji su imali nad njima stanarsko pravo, potpuno negirajući činjenicu da su oni nacionalizovani i da bi trebalo da budu predmet restitucije.
Za razliku od stanova, kod poslovnih prostora je situacija bolja samo u tom pogledu što oni koji ih koriste još ne mogu da ih privatizuju, a SPC neke od njih može samo da uzme pod pravom prečeg zakupa, kao bivši vlasnik, dakle da plaća opštini kao formalnom vlasniku za korištenje svoje imovine.
