Crnogorski grad Budva je kroz istoriju bio poprište brojnih osvajača, a danas turista. Legenda kaže da je Budvu osnovao Kadmo, sin feničanskog kralja Agenona, koji je protjeran iz Tebe stigao na volovskoj zaprezi.
Počelo je tako što je vrhovni starogrčki bog Zevs napravio pometnju i oteo feničansku princezu Europu. U potrazi za sestrom, Kadmo je prošao dug put od proročišta Delfi do ubistva zmaja. Zbog svog mitološkog grijeha, pod stare dane je, zajedno sa svojom ženom i kćerkom bogova Harmonijom, prognan iz rodnog grada Tebe. Butoe (Budva) je dobila svoje ime po volovima koji su dovukli kola legendarnog para do njihovog novog, sudbinskog odredišta.
Danas urbani prostor Budve odiše jedinstvom zahvaljujući skladu spleta uličica i trgova iz kasnog srednjeg vijeka koji čine cjelinu sa čvrstim bedemima, njihovim kulama i gradskim kapijama. Kada prvi put posjetite Stari grad možda ćete pomisliti da ste u lavirintu, zbog spleta uličica, trgova, bedema i kula iz kasnog srednjeg vijeka. U prizemljima starogradskih kuća smješteni su galerije, prodavnice, kafići, restorani i butici.
Jedinstvena arhitektonska cjelina
Stari grad je zaštitni znak Budve, podignut na ostrvu koje je nekada pješčanom prevlakom bilo spojeno za kopno i tako preraslo u poluostrvo. Ovakva poluostrva, koja su prava rijetkost, nazivaju se tombolo. Među najpoznatijim tombolima je Sveti Stefan, dok se za Budvu i zaboravilo da je to bila.
Stari budvanski grad je jedinstvena arhitektonska i urbanistička cjelina, koja se kao naselje pominje još u antička vremena. Budva je prema tim izvorima jedno od najstarijih urbanih centara na Jadranu, stara više od 2.500 godina. Kao značajno trgovinsko središte, antička Budva je po svom urbanističkom sklopu pripadala tipu polismatona, koji nije morao da ima ni agoru ni akropolj, dok je u osnovi sadržao sve odlike grčkog urbanizma s elementima helenističkih urbanih struktura. Pored novootkrivenih pilona, kapije antičke Budve, najnovija istraživanja su pokazala da se u temeljima određenog dijela postojećih bedema, na sjevernoj i zapadnoj strani, nalaze ostaci zidina iz helenističkog i rimskog perioda. I danas zidine, uglavnom iz srednjovjekovnog perioda, cirkulišu skoro oko kompletnog gradskog jezgra, koje se sastoji od uskih uličica i malih trgova. Od vremena mletačke vlasti u gradu se počinju podizati dvospratne i trospratne kuće izgrađene od domaćeg kamena, sa dekorativnim elementima renesansnog i baroknog prizvuka na prozorima. Izvjesna oštećenja urbano jezgro Starog grada doživjelo je u dva navrata najprije 1667. godine, a onda 1979. u zemljotresima.
More je bilo i ostalo najbogatije polje sa koga su sakupljali plodove i najširi put koji vodi ka svijetu i dovodi ga u Budvu. Nekad su njime stizali osvajači i trgovci, danas zbog njega dolaze turisti.
A najljepši pogled na to more iz Starog grada "puca" pravo sa gradskih zidina - precizno usmjeren kamenim puškarnicama. Sa njih se nekad dobro motrilo da neprijatelj ne napadne grad, a danas su zgodna mjesta za romantične susrete i šetnje. Bedemi se šire u Citadelu, nekad moćno vojno utvrđenje, koje potiče još iz 5. ili 4. vijeka p.n.e. Iako je tvrđava dobro utvrđena, ratovi, zemljotresi i vrijeme učinili su svoje, tako da je više puta restaurirana i konzervirana, i danas je podešena za potrebe Grada teatra.
Blago u Muzeju grada
Pozorišne predstave održavaju se i na manjoj sceni "između crkava", koju štite svetitelji - sveta Marija "in punta", sveti Sava i Sveta trojica. Svaka je različita i zanimljiva na svoj način. Ispred crkve Svete trojice nalazi se grob poznatog Budvanina Stjepana Mitrova Ljubiše, književnika i diplomate. Rođen je u Budvi 1824. godine, a umro je u Beču 1878. Iako je kasno naučio da čita i piše zahvaljujući samoobrazovanju postao je poznati književnik. Bio je vrlo aktivan i u političkom životu Budve i borio se za uvođenje narodnog jezika u kotorskoj gimnaziji i u drugim školama, te zastupao ove krajeve u parlamentu u Beču.
Ispod platoa pred crkvom svetog Ivana od pogleda su sakrivena rimska javna kupatila iz 3. i 4. vijeka nove ere.
Dijelovi rimskih ulica vode i u današnju zgradu Muzeja grada Budve. Poslije mnogo vijekova, u višespratnoj, tek odskora muzejskoj zgradi, izloženi su tragovi života koje su za sobom ostavili Iliri, Grci, Rimljani: posuđe od terakote, kameni ćupovi iz kojih su se opijali mediteranskim vinom, amfore za skladištenje maslinovog ulja... Tu su i urne, nakit, novac, šnale, escajg, medicinski instrumenti i minijaturne, raznobojne staklene posude za sakupljanje mirisnih tečnosti i suza, da se nađu damama pri ruci kad pomorci odu na more...
I na kraju, može se reći da je čitav Stari grad veliki kulturno-istorijski spomenik, riznica istorijskih podataka i utočište onih koji je žele proučavati. Ona je i proglašena spomenikom kulture, te je pod zaštitom države.