BEČ - Američki i ruski avioni koji su prevezli špijune za razmjenu nakon kratkog zadržavanja uzletjeli su juče sa bečkog aerodroma, nakon razmjene špijuna, u najvećem diplomatskom skandalu te vrste još od hladnog rata.
Ruski avion je odletio sa 10 ruskih špijuna deportovanih iz SAD, dok je američki avion, koji je došao iz Njujorka, krenuo nazad u SAD sa četvoro Rusa koji su priznali da su špijunirali za Zapad.
Deset osoba, koje američko državno tužilaštvo tereti da su bili agenti ruske vlade, najprije je pred sudom u Njujorku priznalo krivicu, zatim je sud donio odluka o deportaciji, a nekoliko sati potom oni su smješteni u avion na liniji za Moskvu. Portparol Stejt departmenta Mark Toner saopštio je da je odluka američke vlade bila motivisana bezbjednosnim i humanitarnim razlozima.
"Mreža ilegalnih agenata koji su radili u SAD je rasturena. Nema nikakve značajne koristi po nacionalnu bezbjednost iz produženog držanja u zatvoru u SAD tih 10 ilegalnih agenata", rekao je Toner. Prema njegovim riječima, SAD su iskoristile priliku da obezbijede oslobađanje četiri osobe koje služe duge zatvorske kazne u Rusiji, od kojih je nekolicina lošeg zdravstvenog stanja.
Sa druge strane, portparol ruskog predsjednika Dmitrija Medvedeva Natalija Timakova saopštila je da je on potpisao ukaz o pomilovanju četvorice ruskih građana osuđenih na zatvorske kazne zbog špijunaže. Ona je rekla da su abolirani bivši pukovnik obavještajne službe za inostranstvo Aleksandar Zaporoški, analitičar za kontrolu naoružanja Igor Sutjagin, bivši pukovnik vojne obavještajne službe Sergej Skripal i Genadij Vasilenko, i precizirala da su svi oni zatražili pomilovanje. Sutjagin je odslužio 11 godina, od 14 na koliko je bio osuđen, Zaporoški skoro devet, a Skripal pet i po godina.
Američki državni tužilac Erik Holder izjavio je da je "to bio izuzetan slučaj koji se razvijao godinama kroz rad istražilaca, advokata i tužilaca" i da dogovor o razmjeni predstavlja "uspješno rješenje za SAD i njihove interese".
Sekretarijat za pravosuđe je naveo da je 10 uhapšenih u SAD priznalo krivicu da su djelovali kao agenti strane vlade, ne obavijestivši o tome američke vlasti. Na saslušanju pred Federalnim sudom u Njujorku, koji ih je osudio na vremenske kazne provedene u pritvoru, od njih se tražilo da priznaju svoj pravi identitet i da se odreknu dijela imetka koji su, kako se navodi, stekli prekršajima. U saopštenju se precizira da je sedam optuženih imalo lažna imena i da su ruski državljani, tako da su "Ričard i Sintija Marfi" u stvari Vladimir i Lidija Gurjev, a da "Majkl Zotoli" i "Patriša Mils" imaju prava imena Mihail Kucik i Natalija Pereverzeva. "Donald Hauard Hitfild" i "Trejsi Li En Fouli" su Andrej Bezrukov i Elena Vavilova, dok je "Huan Lazaro" u stvari Mihail Anatoljevič Vasenjkov. Optuženi Ana Čepmen i Mihail Semenko nisu krili svoje rusko državljanstvo, niti prava imena, dok je Viki Pelaez porijeklom iz Perua. Jedanaesti optuženi Kristofer Robert Mecos nalazi se u bjekstvu, pošto je nakon hapšenja na Kipru pušten na slobodu uz kauciju, što je iskoristio da nestane.
Optužnica je, kako je istaknuto, podignuta nakon višegodišnje istrage koju su sprovodili FBI i Kancelarija državnog tužioca, kao i sekcije za kontrašpijunažu i Kancelarije za obavještajne poslova Odsjeka za nacionalnu bezbjednost pri Ministarstvu pravde. Agenti FBI-ja su hapšenja izveli 27. juna, u vrlo nezgodnom trenutku - manje od nedjelju dana poslije prve zvanične i veoma srdačne posjete ruskog predsjednika Dmitrija Medvedeva Vašingtonu. Kasnije je zvanično objašnjeno da je to učinjeno jer je jedan od optuženih planirao da otputuje iz SAD. U međuvremenu, obje stane su uložile maksimalne napore da ta afera ne pokvari njihove odnose u usponu.
Pred federalnim sudom, optuženi nisu iznijeli gotovo nikakav detalj o svom ilegalnom radu za Rusiju, što nedostaje i u samoj optužnici, tako da je cijela afera, koja se približila kraju i raspletu, ipak ostala nejasna i nedorečena.
U nedostatku drugih detalja, javnost će aferu najbolje zapamtiti po Ani Čepmen, lijepoj i pametnoj 28-godišnjoj Ruskinji sa Menhetna, koja je u SAD postala tabloidna senzacija. Štampa je bila prepuna fotografija te riđokose "femme fatale" u scenama noćnog života Njujorka i na poslovnim konferencijama, a u člancima je poređena sa djevojkama iz filmova o Džemsu Bondu.
Do sada najveća razmjena špijuna između dva suparnika iz vremena hladnog rata, obavljena je 1985. godine, kada je za četiri špijuna uhapšena u SAD predato 25 uhapšenih u Poljskoj i tadašnjoj Istočnoj Njemačkoj.
U to vrijeme, razmjene su obavljane na mostu Glinike, između istočnog i zapadnog Berlina. Jedna od najpoznatijih razmjena bila je 1962. godine, kada su razmijenjeni pilot oborenog američkog špijunskog aviona U-2 Frensis Geri Pauers i sovjetski obavještajac Rudolf Abel.