ŽENEVA - U Evropskoj organizaciji za nuklearna istraživanja (CERN) u blizini Ženeve juče je počeo najambiciozniji naučni poduhvat u istoriji, kojim će simulirati veliki prasak.
Naučnici će eksperimentom vijeka pokušati objasniti porijeklo svemira i nastanak života, odnosno uhvatiti takozvanu božju česticu.
Naučnici su juče uspješno završili prvi veliki test puštanja snopa protona duž najvećeg stroja na svijetu, koji se nalazi na dubini od 100 metara u tunelu opsega 27 kilometara.
Taj naveći svjetski akcelerator neki fizičari zovu "apokaliptični stroj", jer strahuju da bi mogao dovesti do "smaka svijeta".
Oko pet milijardi evra vrijedan projekat velikom hadronskom kolajderu (LHC) rekonstruisaće uslove kakvi su vladali u trenucima nastanka svemira, za koji se smatra da je nastao velikim praskom (big bang) prije 69 milijardi godina.
Šef projekta Lin Evans izjavio je da su se nakon nekoliko testova, pojavile dvije bijele tačke na ekranu kompjutera što znači da je protonski snop uspio da pređe punu dužinu tunela LHD-a, koji je dugačak 27 kilometara.
Početak eksperimenta je nestrpljivo iščekivalo 9.000 fizičara širom svijeta.
"Dobro urađen posao, ljudi", rekao je generalni direktor CERN-a Robert Ajmar nakon puštanja protonskog snopa u akceleratoru u 9.30 u tunelu ispod švajcarsko-francuske granice.
Dvadeset i sedam kilometara dug put snopa protona odvijao se u osam etapa od jedne do druge kontrolne tačke i završen je oko 10.25.
Pošto je protonski snop uspješno testiran u smjeru kazaljki na satu, CERN je najavio da planira da pusti snop i u suprotnom smjeru.
Sljedeća faza je, kako je navedeno, ubacivanje snopa već ubrzanih čestica u akcelerator, gdje će biti dovedene do brzine neznatno manje od brzine svjetlosti.
Na kraju će snopovi biti pušteni u oba smjera kružnog tunela.
Cilj eksperimenta je simuliranje velikog praska, u uslovima sličnim onima koji su postojali milijarditi dio sekunde poslije nastanka svemira.
Kako je navedeno, cijeli istraživački postupak, koji bi trebalo da otkrije tajne nastanka svemira i njegove budućnosti, trajaće oko 15 godina.
Mjerenja u kolajderu bi trebalo da daju šansu naučnicima da predvide dalji tok razvoja svemira i pronađu Higsov bozon, česticu koja je ključ za objašnjenje mase i suštine univerzuma.
Ako sve bude u redu, prvi sudari protona u LHC-u, mogu se očekivati najranije 21. oktobra.
Eksperiment vijeka je u posljednje vrijeme postao predmet žestokih rasprava, pošto postoji strah da bi iz njega mogle da se izrode crne rupe, koje će rasti i na kraju progutati Zemlju.
Evropski istraživači pod vođstvom njemačkog teoretičara haosa Ota Reslera uložili su žalbu Evropskom sudu za ljudska prava u kojoj su upozorili na mogućnost kraja svijeta. Žalba je 29. avgusta odbijena.
"To je besmislica", rekao je predstavnik CERN-a Džejms Džils.
On je rekao da bi najopasnija stvar koja bi mogla da se dogodi jeste da protonski snop izmakne kontroli.
"U tom slučaju, stradao bi jedino akcelerator", rekao je Džils.
On je dodao da bi to moglo da se dogodi tek kada bude bila dostignuta maksimalna projektovana energija od 14 teravolti u LHC-u, što će biti tek 2010. godine.
Čuveni britanski naučnik Stiven Hoking je odbacio sve strahove i rekao da je eksperiment apsolutno bezbjedan.
Projekat CERN-a su organizovale članice EU, a učestvovalo je nekoliko hiljada naučnika iz više od 80 zemalja.
Projekat razvoja LHC-a trajao je 20 godina, a tokom tog vremena je uloženo 10 milijardi švajcarskih franaka.
Manji akceleartori od LHC-a korišćeni su decenijama da bi naučnici proučavali strukturu atoma.
Ranije se mislilo da su protoni i neutroni najmanje komponente jezgra atoma, međutim, od tada su, zahvljujući naučnim eksperimentima, otkrivene su još sitnije čestice.
Bez fizičara iz BiH
Nijedan naučnik iz BiH ne učestvuje u projektu Evropske organizacije za nuklearna istraživanja (CERN), potvrdila je juče Lamija Tanović, profesorica fizike na Prirodno-matematičkom fakultetu Univerziteta u Sarajevu.
"Možda neko od fizičara koji su porijeklom iz BiH učestvuje u projektu, ali pod zastavom neke druge zemlje, gdje je završio doktorat. Odavde niko nije otišao, jer su uslovi za istraživanja u obasti fizike katastrofalni, a novčana stimulacija je ravna nuli", kazala je Tanovićeva, napominjući kako je apsolutno nemoguće da u ovoj situaciji neko od naših fizičara učestvuje u tako važnom projektu.
Jedinice u svemiru
Kroz prošlost su naučnici pokušavali doći do najsitnijih čestica na taj način da su one krupnije razbijali. Logika je bila: nađi pravi čekić i razbij stvar pa da vidiš čega tu ima. Dugo vremena mislilo se da su atomi ona najmanja čestica koja se više ne može dijeliti.
Međutim, otkriveni su elektroni, protoni i neutroni, a kasnije se pokazalo da se čak i protoni i neutroni sastoje od još sitnijih kvarkova. S njihovim otkrićem činilo se da su konačno utvrđeni osnovni elementi od kojih se sastoji sva materija, pa je iz toga nastao tzv. standardni model fizike čestica. To je još važeći teorijski sistem koji je uračunao kvarkove i leptone kao najmanje građevne jedinice u svemiru. *
Higsov bozon
Fizičari se nadaju da će jednom u hiljadu milijardi sudara nastati famozni Higsov bozon, koji će se odmah raspasti tako da će ga detektovati dva velika i izvanredno sofisticirana detektora CMS i ATLAS.
Higsov bozon je ključ za razumijevanje mase, a teorijski ga je 1964. godine predvidio britanski fizičar Piter Higs. Zbog neuhvatljivosti popularno je nazvan "božjom česticom".
Hoking skeptičan
Britanski astrofizičar Stiven Hoking opkladio se u 100 dolara da naučnici CERN-a neće uspjeti u svom eksperimentu da pronađu božju česticu, odnosno pračesticu koja se smatra svetim gralom nauke o svemiru.
"LHC će povećati energiju kojom možemo proučavati interakcije čestica na četiri puta višem nivou. Prema postojećem razmišljanju, to bi trebalo da bude dovoljno da se otkrije Higsova čestica", rekao je Hoking.
"Mislim da bi bilo uzbudljivije kada je ne bismo našli. To bi pokazalo da je nešto pogrešno, da moramo ponovo razmišljati. Kladim se u 100 dolara da Higs neće biti pronađen", dodao je Hoking.