Prije 35 godina, fudbalski klubovi s prostora nekadašnje Jugoslavije dijelili su istu ligu, iste terene i istu fudbalsku scenu. Danas, tri i po decenije kasnije, njihovi putevi su različiti, ali je jedna stvar ostala zajednička – tragovi koje su ostavili u evropskom fudbalu.
Od Beograda do Zagreba, od Sarajeva do Ljubljane, od Splita do Skoplja, nekadašnji jugoslovenski prvoligaši nastavili su život u novim državama i prvenstvima. Neki su postali dominantni u nacionalnim okvirima, drugi su se borili za povratak stare slave, dok su pojedini klubovi nakon raspada Jugoslavije postali prepoznatljivi po omladinskim školama.
Vrijednost klubova u postjugoslovenskoj eri ne mjeri se isključivo rezultatima. Važno pitanje jeste koliko su vrhunskih fudbalera stvorili od 2000. godine do danas, odnosno koliko su igrača iz akademija poslali u najveće evropske klubove.
Kratak pregled istorije jugoslovenskog klupskog fudbala
Istorija jugoslovenskog fudbala počela je 1923. godine, u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca. Prvi šampion bio je zagrebački Građanski. Između dva svjetska rata najuspješniji su bili Građanski i beogradski BSK, sa po pet titula. Jedno od najvećih imena tog vremena bio je golgeter Blagoje Moša Marjanović.
Poslije Drugog svjetskog rata, Prva savezna liga pokrenuta je u sezoni 1946/47, a prvi šampion bio je Partizan. Naredne decenije obilježila je "velika četvorka", koju su činili Crvena zvezda, Partizan, Hajduk i Dinamo. Dominaciju beogradskih i zagrebačkih klubova uspijevali su da prekinu Vojvodina, Sarajevo i Željezničar.
Najuspješnija je bila Crvena zvezda sa 19 titula, zaključno sa sezonom 1991/92. Partizan je osvojio 11, Hajduk sedam, a zagrebački Dinamo četiri šampionska trofeja. Uz dvije predratne titule, splitski klub je ukupno devet puta bio prvak Jugoslavije. Vojvodina i Sarajevo osvojili su po dva prvenstva, dok Željezničar ima jednu titulu.
Kvalitet takmičenja redovno su potvrđivali i rezultati jugoslovenskih klubova u Evropi. Primjera radi, Partizan je 1966. godine stigao do finala Kupa evropskih šampiona, Dinamo je godinu kasnije osvojio Kup sajamskih gradova, dok je najveći uspjeh ostvarila Crvena zvezda, koja je 1991. u Bariju postala šampion Evrope, a nešto kasnije u Tokiju i prvak svijeta.
Raspad Jugoslavije označio je i kraj zajedničkog fudbalskog takmičenja. Sezona 1990/91. bila je posljednja u kojoj su učestvovali klubovi iz svih šest republika. Naredno prvenstvo odigrano je bez hrvatskih i slovenačkih klubova, a od sezone 1992/93. u ligi su nastupali samo klubovi iz Srbije i Crne Gore.
1. Hrvatska
FIFA rang-lista: 14. mjesto Najveći uspjeh reprezentacije: Drugo mjesto na Svjetskom prvenstvu 2018. i treće mjesto 1998. i 2022. godine Najuspješniji klubovi: Dinamo Zagreb, Hajduk Split i Rijeka Najbolji igrači: Luka Modrić, Mario Mandžukić, Mateo Kovačić, Ivan Rakitić, Ivan Perišić i Dario Srna Najbolji treneri: Zlatko Dalić, Miroslav Ćiro Blažević, Slaven Bilić, Niko Kovač i Igor Tudor Najbolje sudije: Ivan Bebek i Bruno Marić
Pored velikih uspjeha reprezentacije, hrvatski fudbal može da se pohvali i jednom od najprepoznatljivijih omladinskih škola u Evropi.
Dinamo Zagreb je poslije osamostaljenja Hrvatske postao dominantan u domaćim okvirima. Brojne šampionske titule, osvajanje kupova i redovni nastupi u evropskim takmičenjima obilježili su noviju istoriju. Posebno se izdvaja evropska sezona u kojoj je Dinamo izbacio Totenhem i tako stigao do četvrtfinala Lige Evrope 2020/21, gdje ga je zaustavio Viljareal.
Ipak, ono što zagrebački klub čini posebnim jeste broj fudbalera koji su stigli do svjetskog vrha.
Luka Modrić, osvajač Zlatne lopte i jedan od najznačajnijih veznih igrača modernog fudbala, najpoznatiji je primjer. Sličnim putem kretali su se Mateo Kovačić, Dejan Lovren, Vedran Ćorluka, Marcelo Brozović, Šime Vrsaljko i Joško Gvardiol. Posebno je zanimljivo da je veliki broj igrača koji su nastupali za Hrvatsku na Svjetskom prvenstvu 2018. godine prošao kroz Dinamov sistem.
Upravo je ta generacija, koja je u Rusiji stigla do finala Mundijala, pokazala koliko jedan klub može da utiče na reprezentativni fudbal cijele zemlje.
Ipak, hrvatska priča nije samo zagrebačka. Hajduk iz Splita, klub velike tradicije i jedan od simbola dalmatinskog fudbala, nastavio je da osvaja nacionalne trofeje i razvija mlade igrače, iako u rezultatskom smislu nije uspio da prati Dinamov kontinuitet u Evropi.
Najveći uspjeh tima sa "Poljuda" je plasman u četvrtfinale Lige šampiona u sezoni 1994/95. Ajaks je bio nepremostiva prepreka.
Iz splitske škole i sistema afirmisali su se, između ostalih, Nikola Vlašić, Ivan Perišić, Marko Livaja i Nikola Kalinić.
2. Srbija
FIFA rang-lista: 44. mjesto Najveći uspjeh reprezentacije: Plasman u grupnu fazu Svjetskog prvenstva 2010, 2018. i 2022. godine Najuspješniji klubovi: Crvena zvezda, Partizan i Vojvodina Najbolji igrači: Nemanja Vidić, Dejan Stanković, Branislav Ivanović, Aleksandar Kolarov, Dušan Tadić, Nemanja Matić, Dušan Vlahović i Aleksandar Mitrović Najbolji treneri: Radomir Antić, Dragan Stojković Piksi, Slaviša Jokanović, Veljko Paunović, Vladan Milojević, Dejan Stanković i Marko Nikolić Najbolje sudije: Milorad Mažić i Srđan Jovanović
U srpskom fudbalu priča o posljednjih 35 godina ne može početi bez Crvene zvezde i Partizana. Dva najveća kluba nastavila su da dominiraju i poslije raspada zajedničke države, ali su njihove fudbalske škole postale podjednako važan dio identiteta kao i rezultati seniorskih ekipa.
Crvena zvezda je osvajanjem nacionalnih šampionata i kupova potvrdila status najtrofejnijeg kluba srpskog fudbala. Povratak u Ligu šampiona 2018. godine, poslije 26 godina, označio je novo poglavlje u njenoj evropskoj istoriji. Pobjede nad Liverpulom, Olimpijakosom i Rendžersom pokazale su da "Marakana" i dalje može da bude mjesto velikih evropskih večeri.
Što se tiče najvećeg uspjeha Zvezde u evropskim takmičenjima nakon raspada Jugoslavije, to je plasman u osminu finala Lige Evrope u sezoni 2021/22, kada joj je Rendžers stao na put.
Ipak, jedan od najznačajnijih doprinosa Zvezde jeste stvaranje fudbalera koji su kasnije nosili dresove najvećih evropskih klubova. Najbolji primjer je Nemanja Vidić, koji je fudbalski stasao u Zvezdi prije odlaska u inostranstvo, a potom postao jedan od najcjenjenijih defanzivaca Mančester junajteda i Evrope.
Dejan Stanković, iako je punu afirmaciju stekao u inostranstvu, ostao je jedan od simbola kluba i srpskog fudbala.
U novijoj generaciji izdvaja se Luka Jović, koji je od Zvezde preko Ajntrahta iz Frankfurta stigao do Real Madrida. Pored Jovića, Marko Grujić je jedan od igrača Zvezde koji je zaigrao za dva evropska velikana, Liverpul i Porto.
Što se tiče crno-bijelih, najveći uspjesi bili su plasmani u grupnu fazu Lige šampiona u sezonama 2003/04. i 2010/11. U Ligi Evrope Partizan je u nekoliko navrata igrao grupnu fazu, a 2017/18. uspio je da stigne do šesnaestine finala, gdje ga je zaustavila Viktorija Plzenj.
Partizan je, s druge strane, izgradio prepoznatljivu reputaciju kluba koji mladim igračima pruža priliku i razvojni put ka inostranstvu. Omladinska škola dala je neke od najznačajnijih fudbalera modernog doba, ne samo iz Srbije.
Stevan Jovetić, Adem Ljajić, Lazar Marković, Dušan Vlahović i Aleksandar Mitrović samo su neka od imena koja su prošla kroz Partizanov sistem. Posebno je zanimljiv primjer Vlahovića, koji je iz Humske otišao u Fjorentinu, a potom postao jedan od najznačajnijih napadača Juventusa.
Zvezda i Partizan tako, uprkos neubjedljivim evropskim rezultatima, imaju razvojne modele na kojima počiva srpski fudbal.
Pored pomenutih fudbalera iz Zvezde i Partizana, značajno mjesto u reprezentaciji Srbije zauzimaju i igrači koji su početne fudbalske korake pravili u Vojvodini. Dušan Tadić je najbolji predstavnik novosadskih crveno-bijelih, a značajno mjesto zauzima i Gojko Kačar, dok se u novije vrijeme izdvajaju i braća Milinković-Savić sa zapaženim evropskim karijerama.
3. Slovenija
FIFA rang-lista: 52. mjesto Najveći uspjeh reprezentacije: Osmina finala Evropskog prvenstva 2024. godine Najuspješniji klubovi: Maribor, Olimpija Ljubljana i Celje Najbolji igrači: Jan Oblak, Josip Iličić, Benjamin Šeško i Samir Handanović Najbolji treneri: Matjaž Kek, Srećko Katanec i Darko Milanić Najbolje sudije: Damir Skomina i Slavko Vinčić
Slovenački fudbal je poslije raspada Jugoslavije dobio priliku da izgradi novi identitet. Najznačajniju ulogu u tom procesu imao je Maribor, koji je postao najtrofejniji klub i prvi predstavnik te zemlje u evropskim takmičenjima.
Maribor je više puta igrao grupnu fazu Lige šampiona, a nastupi protiv Čelsija, Liverpula, Sevilje i drugih evropskih velikana približili su slovenački fudbal publici u Evropi.
Što se tiče Olimpije iz Ljubljane, njeno najveće dostignuće bila je grupna faza Lige konferencije u sezoni 2023/24.
Međutim, kada se govori o slovenačkim fudbalerima koji su obilježili period poslije 2000. godine, posebno mjesto pripada Janu Oblaku. Golman koji je nastupao za Olimpiju i Benfiku, a zatim postao jedan od najznačajnijih čuvara mreže Atletiko Madrida, pokazuje da se talenat u Sloveniji razvijao i van najvećeg domaćeg kluba.
Izdvajaju se i Josip Iličić, koji je gradio značajnu karijeru u Italiji, kao i Samir Handanović, nekadašnji kapiten Intera. Njihovi putevi nisu isključivo vezani za Maribor, što je važno za razumijevanje slovenačkog modela razvoja fudbalera.
Benjamin Šeško je transferom u Mančester junajted postao ravnopravan takmac pomenutim igračima iz Slovenije na putu ka statusu jednog od najboljih fudbalera ove zemlje poslije 2000. godine.
U odnosu na Srbiju i Hrvatsku, Slovenija ima manju bazu igrača, ali je uspjela da stvori nekoliko zvučnih imena. Ipak, klupski rezultati nisu ni blizu onih koje su upisali timovi iz susjedne Hrvatske, ali i Srbije.
4. Bosna i Hercegovina
FIFA rang-lista: 57. mjesto Najveći uspjeh reprezentacije: Plasman u šesnaestinu finala Svjetskog prvenstva 2026. godine Najuspješniji klubovi: Željezničar, Sarajevo i Zrinjski Mostar Najbolji igrači: Edin Džeko i Miralem Pjanić Najbolji treneri: Vahid Halilhodžić, Safet Sušić i Sergej Barbarez Najbolje sudije: Irfan Peljto i Ognjen Valjić
Sarajevo je jedan od gradova koji su ostavili dubok trag u istoriji jugoslovenskog fudbala. Željezničar i Sarajevo nastavili su da žive i poslije raspada zajedničke države, ali su se suočili sa skromnijim finansijskim mogućnostima nego klubovi iz najvećih evropskih liga, što uostalom važi i za sve vrhunske timove iz perioda Jugoslavije.
Željezničar je osvojio više titula prvaka i nacionalnih kupova od gradskog rivala Sarajeva. Željina istorija posebno je zanimljiva zbog omladinske škole, iz koje su izašli brojni reprezentativci.
Najveće ime je bez sumnje Edin Džeko. Napadač koji je prošao kroz Željezničar, a potom igrao za Volfsburg, Mančester siti, Romu, Inter i druge evropske klubove, postao je jedan od najznačajnijih fudbalera u istoriji Bosne i Hercegovine.
Pored njega, iz Željezničarevog sistema potekli su i Semir Štilić, Rijad Bajić i Amir Hadžiahmetović. To su igrači koji su nastavili karijere u inostranstvu i postali važan dio reprezentativnog fudbala.
Posebna priča je Sarajevo, čija je škola dala nekoliko generacija talentovanih fudbalera. Među poznatijim imenima izdvajaju se Edin Mujčin, Safet Sušić iz starije generacije i u novijem periodu Alen Škoro i Dal Varešanović, koji su kroz klub stigli do reprezentativnog dresa.
Ipak, bh. nisu uspjeli da uspostave kontinuitet u evropskim takmičenjima, pa je Željezničaru najveći uspjeh treće kolo kvalifikacija za Ligu šampiona, dok je Sarajevo igralo plej-of za Ligu Evrope, prenosi RTS.
5. Sjeverna Makedonija
FIFA rang-lista: 71. mjesto Najveći uspjeh reprezentacije: Debi na Evropskom prvenstvu 2021. godine Najuspješniji klubovi: Vardar, Škendija i Rabotnički Najbolji igrači: Goran Pandev, Elif Elmas i Enis Bardi Najbolji treneri: Blagoja Milevski, Goce Sedloski i Čedomir Janevski Najbolje sudije: Aleksandar Stavrev i Dimitar Mečkarovski
Vardar iz Skoplja jedan je od klubova čija istorija povezuje jugoslovenski i samostalni makedonski fudbal. Kao najpoznatiji klub u zemlji, Vardar je osvojio veliki broj domaćih trofeja i bio jedan od prvih makedonskih predstavnika koji su pokušavali da naprave iskorak u Evropi.
Najveći rezultat u novijoj istoriji kluba bio je plasman u grupnu fazu Lige Evrope u sezoni 2017/18. To je bio istorijski trenutak za klupski fudbal Sjeverne Makedonije, jer je Vardar postao prvi klub iz te zemlje koji je stigao do grupne faze nekog UEFA takmičenja.
Kada se govori o fudbalerima koji su obilježili ovu zemlju, nemoguće je zaobići Gorana Pandeva. Iako njegov razvoj nije bio vezan isključivo za Vardar, Pandev je postao najveće ime makedonskog fudbala i osvojio Ligu šampiona sa Interom 2010. godine.
U novijoj generaciji izdvajaju se i Elif Elmas, koji je afirmaciju stekao u Fenerbahčeu i Napoliju, kao i Ezdžan Alioski, koji je igrao u Engleskoj i drugim evropskim ligama.
6. Crna Gora
FIFA rang-lista: 79. mjesto Najveći uspjeh reprezentacije: Još bez plasmana na Evropsko ili Svjetsko prvenstvo Najuspješniji klubovi: Budućnost Podgorica, Sutjeska Nikšić i Dečić Najbolji igrači: Stevan Jovetić, Mirko Vučinić, Stefan Savić i Nikola Krstović Najbolji treneri: Ljubiša Tumbaković i Miodrag Božović Najbolje sudije: Nikola Dabanović i Miloš Bošković
Crnogorski fudbal je samostalno prvenstvo dobio 2006. godine, ali je tradicija znatno starija. Budućnost iz Podgorice, klub koji je decenijama bio dio jugoslovenske fudbalske scene, postao je jedan od simbola samostalnog crnogorskog fudbala.
Osvajanjem više šampionskih titula i kupova, Budućnost je potvrdila status jednog od vodećih klubova u zemlji. Njena uloga nije se završavala na domaćim rezultatima, jer je kroz njen sistem prošlo više igrača koji su kasnije postali važni za reprezentaciju Crne Gore.
Među najpoznatijima je Stevan Jovetić, fudbaler koji je još kao mlad napustio Podgoricu i izgradio karijeru u Partizanu, Fjorentini, Mančester sitiju, Interu, Sevilji i drugim klubovima. Uz njega se izdvaja i Stefan Savić, koji je karijeru gradio u Atletiko Madridu i drugim evropskim klubovima.
Nekadašnji napadač Juventusa Mirko Vučinić ponikao je u Sutjesci iz Nikšića, baš kao i Andrija Delibašić.
Važno je pomenuti da Jovetić i Savić nisu proizvodi isključivo Budućnosti u smislu kompletnog fudbalskog školovanja, ali su kroz crnogorski fudbal napravili važan dio svojih prvih koraka.
U novije vrijeme Nikola Krstović je karijeru započeo u Zeti, potom nastavio u Zvezdi, zatim u Lečeu i Atalanti.