Petak 13. već vijekovima prati reputacija jednog od najnesrećnijih datuma u kalendaru, a strah od ovog dana utiče na odluke ljudi širom svijeta, od zakazivanja vjenčanja i putovanja do kupovine nekretnina i poslovnih aktivnosti.
Iako naučni dokazi ne potvrđuju da ovaj datum sam po sebi donosi nesreću, priznajmo da se ponekad ipak zapitamo zbog navika koje se decenijama ponavljaju i koje smo naslijedili zbog strahova od neuspjeha, poput onog kad vidimo crnu mačku na putu, prosipanje vode za onim ko ide na ispit i slično.
Za šta se veže broj 13?
Isidora Stefanović, osnivač Muzeja paranormalnog je za TV Prva kazala da je petak 13. nastao kao posljedica nekoliko istorijskih okolnosti, i da je broj 13 nesavršen broj, jer imamo 12 apostola, 12 mjeseci, dok se petak smatra najtužnijim danom u nedjelji jer je to dan kada je Isus izdat i razapet.
"Različite istorijske promene se dešavaju na berzama kada je petak 13, kao i da je da je petak dana kada su progonjeni templari. Takođe, filmska produkacija je iskoristila ovaj dan i napravila film koji je u mnogome uticao na strah od današanjeg dana", istakla je Stefanovićeva.
Teolog Nebojša Lazić ističe da broj 13 zauzima različit status u različitim kulturama.
"Svi običaju vezani za petak 13. imaju uporište u opsesivno-komplusivnom poremećaju, i svi ti običaju poput da se ne otvara kišobran u zatvorenoj prostoriji, da se ne prolazi ispod merdevina, su u sferi iracionalnih i počeli smo da robujemo njima. Hrišćanstvo na oslobađa ovakvih situacija, jer imamo odnos sa Bogom, a ne sa nekakvim ritualima", istakao je on.
Treći petak 13. u 2026. godini
Prema pisanju britanskog lista "Gardijan", danas je treći petak 13. u 2026. godini, što je najveći broj pojavljivanja ovog datuma u jednoj kalendarskoj godini. Posljednji put takva situacija zabilježena je 2015. godine.
Iako porijeklo sujeverja nije u potpunosti razjašnjeno, smatra se da je strah od broja 13 nastao pod uticajem različitih vjerskih, folklornih i kulturnih tradicija.
U nordijskoj mitologiji, strah od broja 13 povezuje se sa pričom o bogu prevara i nestašluka Lokiju, koji je nepozvan došao na gozbu u Valhali kao trinaesti gost, nakon čega je izazvao smrt jednog od omiljenih slugu domaćina.
U hrišćanskoj tradiciji, broj 13 povezuje se sa Judom Iskariotskim, koji je, prema predanju, bio trinaesti učesnik Tajne večere i izdao Isusa Hrista, koji je potom razapet u petak.
Postoji i teorija da je negativna reputacija petka 13. povezana sa hapšenjem stotina pripadnika viteškog reda templara 13. oktobra 1307. godine, kada je francuski kralj Filip IV naredio njihovo privođenje pod optužbama za jeres.
Sujeverje je naročito počelo da se širi u Francuskoj tokom 19. vijeka, a kasnije je dodatno učvršćeno događajima iz popularne kulture i istorije, uključujući pad berze 13. oktobra 1989. godine, poznat kao "mini slom" tržišta, kao i popularni američki horor filmski serijal "Petak 13".
Zašto mnogi izbegavaju broj 13
Psiholog i autor knjige "Sujeverje: veoma kratak uvod" Stjuart Vajz ocjenjuje da je strah od ovog datuma i dalje prisutan u društvu i da se odražava čak i na poslovne odluke.
Prema njegovim riječima, mnogi aerodromi izbegavaju oznaku izlaza 13, dok gotovo 80 odsto zgrada u SAD koje imaju 13 spratova nema sprat označen tim brojem.
Takva praksa, kako smatra Vajz, dodatno održava sujeverje jer ljudi nemaju priliku da se suoče sa sopstvenim strahovima i uvjere se da broj 13 ne predstavlja stvarnu opasnost.
Jedna od oblasti u kojoj je uticaj ovog datuma posebno primetan jeste industrija venčanja.
Istraživanje sprovedeno 2015. godine pokazalo je da bi gotovo trećina ispitanika izbjegla sklapanje braka u petak 13, što direktno utiče na broj rezervacija restorana, sala za proslave, fotografa i drugih usluga povezanih sa venčanjima.
Fotograf i matičar Kerolajn Smit iz Severne Irske izjavila je da je tokom 14 godina rada fotografisala samo jedno vjenčanje održano na ovaj datum.
Slična iskustva imaju i organizatori vjenčanja u Velikoj Britaniji, gdje pojedini hoteli nisu imali nijednu rezervaciju za vjenčanja zakazana u petak 13. tokom narednih nekoliko godina.
Sujeverje, međutim, nije ograničeno samo na privatni život. Istraživanje nezavisne agencije za promet nekretninama "Homebuyer Agency" pokazalo je da se nekretnine čija je prodaja zaključena u petak 13. prodaju po nižoj medijalnoj cijeni u odnosu na opšti tržišni prosek.
Tokom 2026. godine medijalna cijena takvih nekretnina iznosila je 275.000 funti, što je 5,2 odsto manje od godišnjeg medijalnog prosjeka od 290.000 funti.
Ipak, nije utvrđeno da li je razlika u cijenama posljedica sujeverja ili drugih tržišnih faktora.
Istraživač sa Odeljenja za psihologiju Univerziteta u Helsinkiju Igor Radun objašnjava da sujeverje može da pomogne ljudima da smanje osjećaj straha i neizvjesnosti.
Osjećaj sigurnosti
Ljudi su, kako navodi, skloni da traže obrasce i uzročno-posljedične veze, čak i kada one objektivno ne postoje.
Kada se suoče sa situacijama koje ne mogu da kontrolišu, rituali i sujeverna ponašanja mogu im pružiti osećaj sigurnosti i predvidljivosti.
U tome značajnu ulogu ima i takozvana pristrasnost potvrđivanja, odnosno sklonost ljudi da pamte događaje koji potvrđuju njihova uverenja, dok zanemaruju brojne situacije koje ih opovrgavaju.
Strah od petka 13. kod pojedinih ljudi može prerasti i u fobiju poznatu kao paraskevidekatriafobija.
Vajz ističe da sujeverje nije urođena osobina, već ponašanje koje se uglavnom usvaja tokom odrastanja, često pod uticajem porodice i okruženja.
Ipak, ovaj datum ne donosi samo negativne posledice onima koji veruju u sujevjerje.
Jeftiniji letovi
Prema podacima internet platforme za poređenje cijena avionskih karata Kajak, letovi koji su polazili u petak 13. juna prošle godine bili su u prosjeku 16 odsto jeftiniji u odnosu na ostale dane tog mjeseca.
Putnici koji nisu izbjegavali ovaj datum mogli su tako da uštede oko 66 funti (oko 79 evra (po avionskoj karti).
Razlog za niže cijene je manja potražnja, budući da dio putnika izbjegava putovanja na dan koji smatra nesrećnim. Kada je riječ o bezbjednosti u saobraćaju, rezultati istraživanja nisu jednoznačni.
Analiza Mreže za bezbednost u avijaciji iz 2013. godine pokazala je da je prosječan broj avionskih nesreća sa smrtnim ishodom petkom 13. iznosio 0,067, u poređenju sa 0,091 tokom ostalih dana, što ukazuje na neznatno manji rizik.
S druge strane, osiguravajuća kuća Aviva utvrdila je 2014. godine, analizirajući desetogodišnje podatke, da je broj odštetnih zahteva zbog saobraćajnih nezgoda petkom 13. bio u prosjeku 13 odsto veći nego ostalim danima u istim mjesecima.
Radun upozorava da strah od nesreće sam po sebi može da izazove dodatnu nervozu, što kod vozača može negativno uticati na koncentraciju, ali naglašava da naučna istraživanja ne pružaju dosljedne dokaze o značajnom povećanju rizika od saobraćajnih nezgoda.
Nema negativnu reputaciju u svim kulturama
Zanimljivo je da petak 13. nema negativnu reputaciju u svim kulturama.
U Španiji i Grčkoj nesrećnim se smatra utorak 13, dok se u Italiji ljudi više plaše petka 17. Razlog za italijansko sujeverje nalazi se u rimskom zapisu broja 17, XVII, čijim se preslaganjem dobija latinska reč "vixi", koja znači "živio sam", odnosno simbolično označava kraj života.
U Japanu i Kini posebno se izbjegava broj četiri, jer njegov izgovor podsjeća na riječ za smrt, zbog čega pojedini hoteli u tim zemljama nemaju četvrti sprat.
S druge strane, postoje i oni koji broj 13 smatraju srećnim. Američka pevačica Tejlor Svift više puta je govorila o svojoj naklonosti prema ovom broju, navodeći da je svoj 13. rođendan proslavila upravo u petak 13. Kao dodatne razloge za svoje vjerovanje navela je da je njen prvi album dostigao zlatni tiraž nakon 13 nedjelja, da je uvod njene prve pesme koja je dospjela na prvo mesto top-lista trajao 13 sekundi, kao i da je često osvajala nagrade sjedeći u 13. redu ili na 13. sedištu.
Za fotografkinju Kerolajn Smit ovaj broj takođe ima posebno značenje: njena najmlađa ćerka rođena je 2025. godine u 13.13 časova, zbog čega je broj 13 uvrstila i na registarsku tablicu svog automobila.
Uprkos dugoj istoriji sujeverja, stručnjaci ističu da ne postoje pouzdani dokazi da petak 13. sam po sebi donosi nesreću, dok način na koji ljudi doživljavaju ovaj datum često više govori o njihovim strahovima i očekivanjima nego o stvarnoj opasnosti, prenosi b92.