Atlantska povelja, ključni dokumenat kojim su objašnjeni ratni ciljevi SAD i Britanije u Drugom svjetskom ratu, kao i ustrojstvo poratnog Zapada, objavljena je 14. avgusta 1941. prije 85 godina.
Frenklin Ruzvelt, predsjednik Sjedinjenih Država i Vinston Čerčil, premijer Ujedinjenog Kraljevstva, nakon prethodnog višednevnog usaglašavanja, javnosti su tog 14. avgusta predstavili Atlantsku povelju.
Bio je to sa jedne strane dokument kojim je objašnjeno za kakav svijet se saveznici bore, a takođe bio je to temelj na kojem je uobličen poredak poratnog Zapada, a umnogome i čitavog svijeta.
Iz Atlantske povelje izrašće odmah po okončanju rata koncept Ujedinjenih nacija, na čemu se radilo i dok su ratni napori bili u punom jeku, uključujući i niz pratećih tijela OUN osmišljenih s ciljem ekonomske i finansijske saradnje.
A takođe, načela Atlantske povelje poslužiće i kao temeljna prilikom oblikovanja Sjevernoatlantskog pakta aprila 1949.
Prije svega, Atlantskom poveljom avgusta te 1941. svijetu je predstavljena vizija boljeg poratnog svijeta.
Prevashodni cilj lidera SAD i Britanije, bio je da tim dokumentom naglase najodlučnije odbacivanje svega onog što je oličavala nacistička Njemačka.
Bila je to rana faza Drugog svjetskog rata, i saveznici su osjećali potrebu da privuku druge nacije, kao i da ponude nadu onima koji su se našli pod okupacijom.
Drugi svjetski rat započeo je napadom na Poljsku, prvog dana septembra 1939. kada su Britanija i Francuska stupile u rat protiv Njemačke. Pošto je Francuska poražena i okupirana juna 1940. Britanija se našla usamljena u ratu protiv nacističke Njemačke.
Iako Sjedinjene Države tada još nisu ušle u rat, podrška Britaniji u Vašingtonu bila je uglavnom neupitna, iako još uvijek prikrivena.
Iznad svega, vrijednosni model na kojem se temelje SAD suštinski je bio suprotstavljen svemu onome što je oličavala nacistička Njemačka. Poslije japanskog napada na Perl Harburn na Havajima, decembra 1941. Sjedinjene Države takođe ulaze u rat.
U međuvremenu, Njemačka je napadom na Sovjetski Savez krajem juna 1941. u rat protiv sebe uvukla još jednu veliku silu, s kojom je 1939. sporazumno podijelila Poljsku.
Prethodno, Njemačka je okupirala, osim Poljske, Dansku, Norvešku, Belgiju, Nizozemsku, Luksemburg, Francusku, zatim u proljeće 1941. Jugoslaviju i Grčku, uz predratne žrtve poput Čehoslovačke.
Atlantska povelja sadržala je osam ključnih odrednica. Prije svega, Britanija i SAD istakle su da nemaju pretenzija na ma čije teritorije.
Principijelno je naglašeno pravo samoopredeljenja naroda, a takođe i pravo teritorijalnih promjena u skladu sa etničkim prilikama odnosno raspoloženjem stanovništva na terenu.
Istaknuta je takođe potreba demilitarizacija zemalja agresora, kao i opšte razoružanje.
Poveljom je predviđeno više ekonomskih mjera s ciljem da se u poratnom periodu ustroje pravedniji ekonomski odnosi među državama.
Otuda je proklamovano ukidanje ranijih trgovinskih ograničenja, uz slobodu pomorskog saobraćaja, i naglasak na ekonomskoj saradnji u perspektivi.
Nasuprot onome što se dogodilo poslije Prvog svjetskog rata, postojala je svijest da valja izbjeći kaznene mjere na polju ekonomskih odnosa, pošto su one tada imale pogubne posljedice, na šta je Džon Majnard Kejnz pravovremeno ukazivao još tokom mirovnih sporazuma 1919. a i godinama potom.
Sastavni dio dokumenta bila su i proklamovana načela, uostalom deklarativnog karaktera, o opštem napretku, društvenom blagostanju, slobodi od oskudice, slobodi od straha.
Frenklin Ruzvelt i Vinston Čerčil sadržinu Atlantske povelje usaglasili su tokom konferencije u vojnoj bazi Argentija u Plancerija zalivu na ostrvu Njufaundlend, sada dijelu Kanade, tada posebnoj prekomorskoj teritoriji, pod vlašću Londona od 1583.
Pošto su načela proklamovana Atlantskom poveljom predstavljena javnosti, podržaće ih i vlade drugih savezničkih zemalja.
Tokom međusavezničkog samita u Londonu 24. septembra 1941, predstavnici izbjegličkih vlada Čehoslovačke, Poljske, Belgije, Luksemburga, Nizozemske, Francuske (De Golove Slobodne Francuske), Grčke, Norveške i Kraljevine Jugoslavije, potpisali su tekst Povelje.
Među potpisnicima se našao i Sovjetski Savez, iako je bilo jasno da su ekonomska načela slobodnog tržišta isticana Atlantskom poveljom nespojiva sa ustrojstvom komunističke zemlje. Bio je to gest savezništva u ratu.
Zanimljivost vezana za nastanak Povelje jeste činjenica da Čerčil i Ruzvelt nisu uopšte potpisali dogovoreni tekst. Oni su ga jednostavno usaglasili tokom pregovora odnosno Konferencije počev od 9. avgusta. Pošto je tekst Povelje konačno oblikovan, objelodanjen je kao zajednička izjava, telegrafskim putem, u London i Vašington.
U to vrijeme Povelja je bila znana kao "Zajednička izjava predsjednika i premijera" ili kao "Zajednička deklaracija".
Naziv Atlanstka povelja po kojem će dokumenat postati poznat, prvobitno se pojavilo u glasilu britanskih Laburista Dejli Herald.
Tek potom Vinston Čerčil je naziv Atlantska povelja upotrijebio prilikom obraćanja Parlamentu krajem avgusta 1941.
Kao jedan od prvih plodova Atlantske povelje, 1. januara 1942. uslijediće potpisivanje Deklaracije Ujedinjenih nacija, što je bio temeljni dokument iz kog će izrasti potonje OUN. U to vrijeme taj akt je prije svega naglašavao protivnost svemu onome što je oličavao njemački nacizam, uz međusobnu saglasnost u borbi protiv njega.
Bilo je, međutim, takođe bitno različitih tumačenja Atlantske povelje.
Tako su predstavnici raznih pokreta za dekolonizaciju Povelju vidjeli kao podršku oslobođenju od evropskih kolonijalnih metropola, što Čerčilu izvjesno nije bila namjera. On je načela opredjeljenja smatrao razumljivim za narode koje je nacistička Njemačka okupirala, kao i Musolinijeva Italija ili Japan, ali ne više od toga.
Šta više, ispostaviće se da je Atlantska povelja objašnjavana i kao svojevrsni antikolonijalni manifest.
To je recimo činio Mahatma Gandi u pismu predsjedniku Ruzveltu 1942.
Pokazaće se, SAD su se po okončanju Drugog svjetskog rata i potonjih decenija, upravo tako i ponašale, kao u vrijeme Suecke krize 1956. protiv Britanaca i Francuza u korist Egipta, uz Izrael, ili tokom Rata u Alžiru 1954/1962, kada Vašington takođe nije imao razumijevanja za nacionalne interese i ponos Francuza, prenosi Tanjug.