Šestoro djece ubijeno je u bunkeru ispod razorenog Berlina, a njihovi roditelji potom su izvršili samoubistvo.
Tako je 1. maja 1945. godine završio život Jozefa Gebelsa, jednog od najbližih saradnika Adolfa Hitlera i čovjeka koji je godinama učio nacističku Njemačku da vjeruje propagandi, čak i kada je stvarnost govorila potpuno suprotno.
Gebels (Joseph Goebbels) ostao je upamćen kao jedan od glavnih tvoraca nacističke propagande, ali njegova odgovornost nije se završavala na govorima, novinskim naslovima i radijskim emisijama. Aktivno je podsticao mržnju prema Jevrejima, opravdavao nasilje i pomagao režimu da zločine predstavi kao neophodnu državnu politiku.
Rođen je 29. oktobra 1897. godine u Rajtu, u današnjoj Njemačkoj. Na godišnjicu njegovog rođenja vrijedi podsjetiti kako je doktor književnosti postao jedan od najuticajnijih ljudi Trećeg rajha i zašto se njegovo ime i danas povezuje s političkom manipulacijom.
Od doktora književnosti do Hitlerovog najodanijeg saradnika
Gebels je odrastao u katoličkoj porodici. Zbog deformiteta stopala nije primljen u vojsku tokom Prvog svjetskog rata, a školovanje je nastavio na njemačkim univerzitetima.
Doktorirao je germanistiku na Univerzitetu u Hajdelbergu 1921. godine. Zanimljivo je da su među profesorima kod kojih je studirao bili i jevrejski intelektualci, iako će kasnije postati jedan od najradikalnijih antisemita nacističkog režima.
Prije političke karijere pokušavao je da se ostvari kao pisac. Međutim, mnogo veći uticaj stekao je kada se tokom dvadesetih godina prošlog vijeka priključio nacističkom pokretu.
Hitler je prepoznao njegovu sposobnost da političke poruke pretvara u jednostavne, emotivne i agresivne slogane. Godine 1926. postavio ga je za nacističkog partijskog vođu u Berlinu, gradu u kojem je stranka tada imala relativno malu podršku.
Gebels je organizovao skupove, političke provokacije i propagandne kampanje, a 1927. pokrenuo je list "Der Angriff" ("Napad"), koji je širio antisemitizam i napadao političke protivnike.
Njegov cilj nije bio samo da ubijedi birače. Nastojalo se stvoriti uvjerenje da Hitler predstavlja jedini izlaz iz njemačke političke i ekonomske krize.
Kako je propaganda postala državni sistem?
Kada su nacisti 1933. došli na vlast, Gebels je imenovan za ministra narodnog prosvjećivanja i propagande.
Pod njegovom kontrolom našli su se radio, štampa, film, pozorište i veliki dio kulturnog života Njemačke. Nezavisni mediji bili su potiskivani, protivnici režima cenzurisani, a Jevreji sistematski isključivani iz javnog i kulturnog života.
Posebnu pažnju posvećivao je radiju, koji je omogućavao da nacističke poruke svakodnevno dopiru do miliona domaćinstava.
Istovremeno, film je korišten za veličanje Hitlera i nacističke ideologije, dok su masovni skupovi pretvarani u pažljivo režirane političke spektakle.
Gebels je razumio da propaganda ne mora uvijek izgledati kao politička poruka. Zabavni filmovi, muzika, vijesti i prikazi svakodnevnog života takođe su mogli služiti održavanju podrške režimu.
Jedan od najpoznatijih prizora iz tog perioda dogodio se 10. maja 1933. godine, kada su nacisti javno spaljivali knjige autora koje su proglasili nepoželjnim. Gebels je u Berlinu održao govor tokom spaljivanja knjiga.
To nije bio samo napad na književnost. Bio je to simbol namjere režima da odlučuje koje ideje smiju postojati u njemačkom društvu.
Nije samo širio mržnju, već je podsticao i nasilje
Jedan od najtežih primjera Gebelsove odgovornosti dogodio se u novembru 1938. godine, tokom Kristalne noći.
Nakon ubistva njemačkog diplomate u Parizu, nacističko rukovodstvo iskoristilo je taj događaj kao povod za organizovano nasilje nad Jevrejima.
Gebels je imao ključnu ulogu u podsticanju pogroma, tokom kojeg su uništavane sinagoge, razbijane i pljačkane jevrejske prodavnice, a hiljade ljudi bile izložene nasilju i hapšenjima.
Nacistička propaganda pokušavala je da napade predstavi kao spontanu reakciju stanovništva, iako su iza nasilja stajale odluke i djelovanje režima.
Kako navodi Američki memorijalni muzej Holokausta, Gebels je bio jedan od glavnih podstrekača Kristalne noći.
Njegova propaganda tokom narednih godina dodatno je širila antisemitizam i dehumanizovala Jevreje, doprinoseći društvenim i političkim uslovima u kojima je sprovođen Holokaust.
Gebels, dakle, nije bio samo čovjek koji je uljepšavao sliku nacističke vlasti. Bio je aktivni učesnik u njenoj politici progona.
Govor kojim je tražio "totalni rat"
Jedan od najpoznatijih trenutaka njegove političke karijere dogodio se 18. februara 1943. godine.
Njemačka vojska upravo je pretrpjela katastrofalan poraz kod Staljingrada, a rat se sve očiglednije okretao protiv nacističke Njemačke.
Umjesto da prizna razmjere poraza, Gebels je u berlinskoj dvorani Sportpalast održao govor pred pažljivo odabranom publikom.
Okupljenima je postavio pitanje žele li "totalni rat", još radikalniji od svega što su do tada mogli zamisliti.
Publika je odgovorila oduševljenim povicima.
Taj prizor postao je jedan od najpoznatijih primjera nacističke propagande: u trenutku kada je Njemačka trpjela ogromne gubitke, režim je pokušavao da poraz pretvori u poziv na još veće žrtvovanje.
Gebels je nastavio da širi uvjerenje u konačnu pobjedu čak i kada su savezničke armije napredovale prema Njemačkoj.
Porodica kao propagandna slika
Gebels se 1931. oženio Magdom Kvant, s kojom je imao šestoro djece.
Njihova porodica predstavljana je javnosti kao uzor nacističkog porodičnog života. Djeca su se pojavljivala na fotografijama s Hitlerom, a bračni par Gebels bio je dio najužeg kruga nacističkog rukovodstva.
Iza te javne slike stajao je znatno drugačiji privatni život.
Gebels je imao vanbračne veze, uključujući poznatu aferu s češkom glumicom Lidom Barovom. Bračna kriza bila je toliko ozbiljna da je Hitler intervenisao kako bi spriječio razvod.
Porodica koja je u propagandi predstavljana kao idealna na kraju je postala mjesto jednog od najstrašnijih zločina posljednjih dana Trećeg rajha.
Šta se dogodilo u Hitlerovom bunkeru?
U aprilu 1945. godine sovjetske snage približavale su se centru Berlina. Gebels je s Magdom i djecom otišao u kompleks bunkera u kojem se nalazio Hitler.
Uprkos gotovo potpunom vojnom slomu Njemačke, odbijao je mogućnost predaje.
Hitler je 30. aprila izvršio samoubistvo, a u političkom testamentu odredio je Gebelsa za novog njemačkog kancelara.
Na toj funkciji Gebels je ostao samo jedan dan.
Prvog maja 1945. godine šestoro njegove djece ubijeno je otrovom, nakon što su prethodno bila uspavana. Istorijski izvori navode da su njihovi roditelji organizovali ubistvo, dok se pojedinosti o neposrednom izvršiocu razlikuju.
Djeca nisu imala mogućnost da odlučuju o vlastitoj sudbini.
Nakon njihovog ubistva, Jozef i Magda Gebels izvršili su samoubistvo. Njihova tijela potom su pokušali spaliti pripadnici nacističkog osoblja.
Bio je to kraj čovjeka koji je godinama uvjeravao Nijemce u snagu i nepobjedivost režima kojem je služio.
Zašto je Gebelsovo ime i danas sinonim za propagandu?
Gebels nije izmislio političku propagandu, niti je bio prvi koji je koristio laži, strah i neprijateljske stereotipe za osvajanje podrške.
Ono po čemu je ostao posebno upamćen jeste način na koji je različite medije i kulturne institucije pretvorio u koordinisan sistem državne propagande.
Istovremeno je gradio kult vođe, potiskivao nezavisne informacije, podsticao mržnju prema određenim grupama i prikazivao državne zločine kao opravdane postupke.
Njegova biografija pokazuje koliko opasna može postati propaganda kada je povezana s političkom diktaturom, cenzurom i organizovanim nasiljem.
Zato se Gebels ne pamti samo kao Hitlerov ministar koji je kontrolisao novine i radio. Pamti se kao jedan od ljudi koji su pomogli da se ideologija mržnje pretvori u državni sistem progona i masovnih zločina.