Atila Hunski, vladar od 434. do 453. godine, ostao je upamćen kao jedan od najmoćnijih protivnika kasnog Rimskog carstva. Njegovi pohodi pustošili su Balkan, Galiju i Italiju, dok su rimski carevi pokušavali da mir osiguraju pregovorima i velikim isplatama zlata.
Poznat pod nadimkom "Bič Božji", odnosno latinskim nazivom Flagellum Dei, Atila je u istorijskom pamćenju postao simbol razaranja i straha. Ipak, njegov uspon nije počivao samo na vojnoj sili: koristio je diplomatiju, savezništva i slabosti suparnika kako bi proširio svoju moć.
Ko su bili Huni i odakle su došli?
Huni su bili nomadski narod evroazijskih stepa, čije porijeklo i ranija kretanja nisu u potpunosti razjašnjeni.
Njihovo snažno prisustvo u Evropi pouzdano je zabilježeno tokom sedamdesetih godina četvrtog vijeka. Pokorili su Alane, nomadski narod iranskog porijekla, a zatim prodrli u stepe sjeverno od Crnog mora.
Hunski pritisak pokrenuo je pomjeranje drugih naroda. Hiljade Gota potražile su utočište na rimskoj teritoriji u području donjeg Dunava, stvarajući dodatne izazove za Carstvo.
U svijetu obilježenom tim sukobima i seobama rođen je Atila, vjerovatno početkom petog vijeka, sjeverno od Dunava.
Kako je odrastao budući hunski vladar?
Iako su rimski pisci Hune opisivali kao varvare, Atila nije odrastao bez obrazovanja i pripreme za vlast.
Sa starijim bratom Bledom pripadao je najmoćnijoj hunskoj porodici. Njihovi stričevi Oktar i Ruga, poznat i kao Rua, vladali su Hunima prije njihovog dolaska na čelo države.
Braća su učila jahanje, brigu o konjima, gađanje lukom, borbu mačem i upotrebu lasa. Pripremana su i za vojne pohode, pregovore i odnose sa susjednim narodima.
Prema pojedinim navodima, poznavali su gotski i latinski jezik, mada pojedinosti o njihovom obrazovanju nisu sasvim pouzdane.
Kako su Atila i Bleda preuzeli vlast?
Atila i Bleda zajednički su preuzeli vlast nakon Rugine smrti 434. godine. Oktar je umro ranije, oko 430. godine.
Naslijedili su široku mrežu pokorenih naroda i saveznika, koju će Atila dodatno proširiti. Granice takve države nisu bile čvrste i jasno određene kao granice savremenih zemalja.
U početku je važnu ulogu imala saradnja sa zapadnorimskim vojskovođom Flavijem Aecijem, koji je ranije boravio među Hunima kao talac.
Hunske snage pomagale su Aeciju u borbama protiv njegovih protivnika. Tokom 436. i 437. godine uništena je burgundska kraljevina na Rajni, povezana sa gradom Vormsom u današnjoj Njemačkoj.
Šta je Rimljanima nametnuo sporazum kod Margusa?
Jedan od prvih važnih diplomatskih uspjeha nove hunske vlasti bio je sporazum kod Margusa, antičkog grada na prostoru današnje Srbije.
Datovanje sporazuma razlikuje se među izvorima, ali se često smješta u 435. godinu. Njime je godišnji danak Istočnog rimskog carstva Hunima udvostručen, sa 350 na 700 rimskih funti zlata. Sporazum je obuhvatao i vraćanje bjegunaca i uređivanje trgovinskih odnosa.
Mir, međutim, nije potrajao.
Kada je Istočno rimsko carstvo 441. godine angažovalo snage za pohod protiv Vandala i Alana u sjevernoj Africi, Huni su iskoristili priliku da napadnu balkanske provincije. Rimska vojska, koja je stigla do Sicilije, morala je da se vrati.
Hunski vladari tvrdili su da odgovornost za sukob snose Rimljani. Optuživali su episkopa Margusa za pljačkanje njihovih kraljevskih grobnica, a carsku vlast da nije predala sve hunske bjegunce.
Kako su hunski pohodi pogodili Balkan?
Tokom ratovanja početkom četrdesetih godina petog vijeka Huni su razorili brojne gradove, među njima Naisus, današnji Niš, i Serdiku, današnju Sofiju.
Njihovo napredovanje ugrozilo je i prilaze Carigradu. Novi mirovni uslovi bili su znatno teži: predviđali su godišnje isplate od 2.100 rimskih funti zlata i jednokratnu isplatu od 6.000 funti.
Oko 445. godine Bleda je umro, a Atila je postao jedini vladar. Prema istorijskoj tradiciji, bio je odgovoran za bratovu smrt, iako okolnosti nisu potpuno razjašnjene.
Novi veliki pohod na Istočno rimsko carstvo uslijedio je 447. godine. Atilina vojska sukobila se sa Rimljanima kod rijeke Utus i, uprkos sopstvenim velikim gubicima, nastavila razaranje Balkana.
Napadi su zahvatili desetine gradova, a hunske snage prodrle su duboko prema Grčkoj. Ratovanje je ponovo završeno pregovorima pod teškim uslovima za rimsku stranu.
Zašto je Honorijin prsten postao povod za sukob?
Atilini odnosi sa Zapadnim rimskim carstvom promijenili su se 450. godine, kada mu se za pomoć obratila Honorija, sestra cara Valentinijana Trećeg.
Željela je da izbjegne brak sa aristokratom koji joj je nametao brat. Atili je poslala poruku i prsten, što je hunski vladar protumačio kao bračnu ponudu.
Zatražio je Honoriju za suprugu, iako je već imao više žena, a kao miraz zahtijevao polovinu Zapadnog rimskog carstva.
Valentinijan je odbio zahtjev. Honorijina poruka tako je postala povod za sukob, mada dio istoričara smatra da ju je Atila iskoristio kao opravdanje za već željeni pohod na Zapad.
Šta se dogodilo na Katalaunskim poljima?
U proljeće 451. godine Atila je poveo veliku vojsku u Galiju, na prostor današnje Francuske. Precizna brojnost njegovih snaga nije pouzdano utvrđena.
Nasuprot njemu našao se nekadašnji saveznik Aecije, koji je okupio koaliciju Rimljana, Vizigota i drugih naroda.
Vojske su se sukobile u bici na Katalaunskim poljima. Vizigotski kralj Teodorih Prvi poginuo je, a borbe su donijele velike gubitke.
Koalicija je ipak zaustavila Atilino napredovanje, poslije čega se njegova vojska povukla. Bitka se često smatra strateškom pobjedom rimsko-vizigotskog saveza, iako pojedinosti njenog toka i ishoda ostaju predmet rasprava.
Zašto se Atila povukao iz Italije?
Neuspjeh pohoda u Galiji nije okončao Atiline osvajačke namjere. Već 452. godine napao je Italiju.
Njegova vojska opljačkala je i razorila više gradova, uključujući Akvileju, a zauzet je i Milano.
Tokom pohoda susreo se sa papom Lavom Prvim, nakon čega se povukao. Taj susret postao je jedan od najpoznatijih događaja njegove vladavine, ali ga ne treba posmatrati kao pouzdano utvrđen jedini razlog povlačenja.
Kako je umro čovjek poznat kao "Bič Božji"?
Atila je umro 453. godine, tokom noći nakon svadbe sa novom suprugom Ildiko.
Prema predanju koje je sačuvao istoričar Jordanes, oslanjajući se na Priska, nakon obilne gozbe i pića doživio je snažno krvarenje i preminuo u snu. Tačan medicinski uzrok smrti nije moguće pouzdano utvrditi.
Njegova smrt označila je početak brzog slabljenja hunske države. Sukobi oko nasljeđa i pobune potčinjenih naroda ubrzo su potkopali vlast koju je gradio gotovo dvije decenije.