BOSANSKA KRUPA - Više od 70 naučnika iz različitih dijelova Evrope je prethodne sedmice na području Bosanske Krupe i okolnih opština proučavalo jedinstveni biodiverzitet rijeke Une i njenog sliva, a sve sa jednim ciljem: da prikupe argumentaciju koja bi doprinijela zaštiti ove smaragdne ljepotice od izvora do ušća.
Ključna otkrića na rijeci Uni
- Više od 70 naučnika iz Evrope učestvovalo u istraživanjima
- Moguća nova vrsta čovječje ribice
- Pronađeni rijetki pećinski račići
- Potvrđene značajne populacije mladice
- Zabilježeni novi lokaliteti vilinih konjica
- Otkrivene velike populacije rijetkog skakavca
- Istraženo prisustvo šišmiša i drugih podzemnih vrsta
Sedmica nauke na Uni
Smješteni u kampu u Bosanskoj Krupi, oni su tokom Sedmice nauke na Uni istraživali ribe, insekte, gmizavace, pećine itd., a dosadašnja istraživanja upućuju na to da populacija čovječje ribice koja nastanjuje podzemne vode Une, Sane i područja Grmeča predstavlja novu vrstu, koja bi, ako naučna istraživanja to potvrde, mogla ponijeti ime po ovom kraju.
"Sačuvajmo plavo srce Evrope"
Ulrich Eichelmann, direktor međunarodne organizacije "Riverwatch", koja je u okviru kampanje "Sačuvajmo plavo srce Evrope" organizovala Sedmicu nauke na Uni, istakao je da su se naučnici ovdje okupili iz dva razloga.
Una je više od rijeke
"Jedan je da bismo istražili biodiverzitet, jer su veoma znatiželjni da vide Unu i njene pritoke, odnosno koje vrste su tu - od leptira, riba, gmizavaca… Drugi razlog je što žele pomoći i učestvovati u zaštiti cijelog ovog sistema, ali takođe i otvoriti oči ljudima koji žive ovdje da je Una više od rijeke", priča Eichelmann.
On poručuje da su rijeke najugroženiji ekosistem na planeti, ali da su na Balkanu i dalje u boljem stanju nego u ostatku Evrope.
Pritisak na Unu raste
"No, možemo vidjeti da pritisak na rijeku Unu raste, a neke od najvećih prijetnji su ilegalna gradnja i betonizacija. I masovni turizam uzima svoj danak. Većina ljudi kaže: 'Ja volim Unu', ali treba da je poštuju. Mogli smo vidjeti plave alge u Bosanskoj Otoci, koje su indikator zagađenja. I zato je naš cilj da zaštitimo Unu", ističe on.
Znanje o biodiverzitetu
I Gabriel Singer, profesor sa Univerziteta u Inzbruku, te vodeći naučnik na Sedmici nauke na Uni, koji je došao sa grupom studenata, kaže da su željeli okupiti brojne naučnike koji će staviti akcenat na rijeku Unu te povećati znanje o biodiverzitetu. "Na ovom predivnom lokalitetu sam studentima htio dati šansu da prikupljaju podatke, te rade ono čime će se baviti u životu. Smatram da bi Una trebalo da bude zaštićena kao nacionalni park divlja rijeka. Una nije samo rijeka, ona je ekološki i socioekološki sistem, tu su voda, ribe, ptice, a svi oni su benefiti rijeke, te se brinu o njoj. Ti štitiš ono što voliš, i zato je bitno da zaštitimo taj sistem", naglašava Singer.
Takođe je i Kurt Pinter sa BOKU univerziteta u Beču istraživao ekosistem Une i drugih rijeka kako bi podijelio svoje znanje, ali i istražio stanište riba.
Una je stanište svih nas
"Mi smo do sada otkrili u Uni, Sani i Sanici više vrsta riba. Moramo sačuvati Unu za naredne generacije, jer je to stanište svih nas", poručuje Pinter.
Sandra Josović iz Centra za životnu sredinu pojašnjava da se na jednom mjestu okupilo više od 60 naučnika iz BiH, Evrope i regiona, te 15 pomenutih studenata.
"Cilj ove sedmice nauke je prikupljanje podataka i argumentacije, odnosno istraživanje biodiverziteta sliva Une, da bismo istraživači i mi iskoristili te rezultate kao argumentaciju za zaštitu rijeke Une od izvora do ušća", kaže Josovićeva.
Rijeka Una zaštićena kao nacionalni park
Ona pojašnjava da je rijeka Una zaštićena kao nacionalni park i park prirode, ali je cilj da se u budućnosti u potpunosti zaštiti, što već postoji u Albaniji na rijeci Vjosi.
"To je nacionalni park divlje rijeke, a mi želimo taj koncept primijeniti i na rijeku Unu, a za to već postoji studija izvodljivosti koja je dostupna na veb-stranici Centra za životnu sredinu", dodaje.
Otkrio čovječju ribicu
Tokom jednog zarona biolog Dušan Jelić, jedan od učesnika ovogodišnje Sedmice nauke na Uni, je otkrio čovječju ribicu, dok su na Crnom jezeru uspjeli potvrditi i prisustvo jedne vrste račića.
"Riječ je o najvećem račiću koji živi u pećinskim sistemima Dinarida, iz roda Sphaeromides. Do sada nije bilo dovoljno primjeraka za naučni opis vrste, a tokom Sedmice nauke pronašli smo nekoliko jedinki na osnovu kojih će ona vjerovatno biti opisana", kaže Jelić i dodaje da je važan i pronalazak više lokaliteta sa stabilnim populacijama čovječje ribice, jedne od najznačajnijih podzemnih vrsta u Evropi.
"Područje Une, Sane i šireg prostora oko Grmeča predstavlja jednu od najvrednijih populacija ove vrste u cijelom njenom arealu rasprostranjenosti", ističe Jelić.
Una je jedinstvena i na evropskom i na svjetskom nivou
Kako kaže, nekome ko ovdje živi možda se ne čini toliko posebnom, ali posmatrano u širem kontekstu, Una je jedinstvena i na evropskom i na svjetskom nivou.
A osim podzemnog svijeta, izuzetno je značajna i populacija mladice u Uni i Sani, a ovdje se nalazi jedna od najvećih i najvrednijih populacija ove vrste.
Kako je naglasio Dejan Kulijer, entomolog Zemaljskog muzeja BiH, nestanak insekata ne znači samo gubitak jedne vrste, već on može narušiti cijeli prirodni lanac života. Upravo zato su vilini konjici, kao jedni od najboljih pokazatelja zdravlja rijeka i potoka, u fokusu istraživanja koja se ovih dana sprovode na području Une.
Tokom terenskog rada zabilježen je veliki broj novih lokaliteta, a na nekim mjestima pronađene su i dvije posebno značajne vrste koje inače naseljavaju različita staništa.
Među naučnicima iz različitih dijelova Evrope bio je i Slobodan Ivković, istraživač pravokrilaca iz Prirodnjačkog muzeja u Karlsrueu u Njemačkoj.
"Prvi put sam ovdje, iako sam ranije istraživao na Neretvi i u Grčkoj. Nakon toga dobio sam poziv da se priključim istraživanjima na Uni, gdje proučavam pravokrilce - skakavce, zrikavce i popce, koje možemo čuti i sada u prirodi", kaže Ivković.
Rijetka vrsta skakavca
Posebnu pažnju mu je privukla jedna rijetka vrsta beskralnog skakavca - Miramella alpina subsp. salmandra.
"Ova vrsta do sada je u Bosni i Hercegovini bila zabilježena na samo tri lokaliteta: jednom kod Sarajeva i na dva mjesta u ovom kraju. Međutim, tokom naših istraživanja ustanovili smo da se uz Unu pojavljuje u vrlo velikim populacijama. To je izuzetno značajno otkriće", ističe on.
Šišmiši
A dok bi većina ljudi pri pomisli na šišmiše osjetila nelagodu, to nije slučaj sa Vojom Milanovićem iz Centra za krš i speleologiju u Istočnom Sarajevu, koji u njima vidi jednu od najzanimljivijih životinjskih vrsta na svijetu.
On se već pet godina bavi istraživanjem šišmiša i jedan je od rijetkih ljudi u BiH koji je svoju ljubav prema prirodi usmjerio upravo ka ovim noćnim letačima, a kada nije u pećinama ili na drugim istraživačkim lokalitetima, Vojo njihove aktivnosti prati uz pomoć posebne opreme.
U Mićinoj pećini, nadomak Bihaća, mogli smo vidjeti stanovnike ovog podzemnog svijeta, sa kojima nas je Vojo upoznao. On je otkrio da u BiH trenutno ima potvrđenih 33 vrste šišmiša, ali da se naučnici nadaju da će potvrditi još dvije.
"Problem kod šišmiša, zbog gubitka staništa i smanjenja brojnosti populacije, jeste to što ženke u 99 odsto slučajeva imaju samo jedno mladunče godišnje. Zbog toga se populacija sporo obnavlja i veoma je osjetljiva. Kod nas su gotovo sve vrste insektivorne, a postoji samo jedna koja se hrani voćem", kaže Vojo.
Zanimljivo je da u prosjeku jedan šišmiš može za samo sat vremena pojesti između 600 i 1.000 komaraca, dok najmanja evropska vrsta, teška svega tri i po grama, tokom jedne noći može pojesti i do 3.000 komaraca.
Ovo je samo dio naučnika s kojima smo razgovarali tokom Sedmice nauke na Uni, a kroz nekoliko mjeseci, koliko će trebati da naučnici analiziraju svoje nalaze te ih potvrde, znaće se da li su pronađene nove vrste koje će doprinijeti zaštiti rijeke Une.
Ovaj tekst je nastao tokom Sedmice nauke na Uni, koju organizuje međunarodna organizacija "Riverwatch" u okviru kampanje "Sačuvajmo plavo srce Evrope" u saradnji sa lokalnim partnerima Centar za životnu sredinu i Act - Fondacija Atelje za društvene promjene.
