Dobitnica Nobelove nagrade za mir za 2026. godinu je Navanetem Navi Pilaj, južnoafrička pravnica i sutkinja, poznata po dugogodišnjem radu na zaštiti ljudskih prava i međunarodnoj pravdi.
Tokom višedecenijske karijere obavljala je važne funkcije u pravosudnom sistemu Južnoafričke Republike i Ujedinjenih nacija, a posebno se istakla radom na slučajevima ratnih zločina, genocida i diskriminacije.
Od 2008. do 2014. godine bila je visoka komesarka Ujedinjenih nacija za ljudska prava.
Njena životna priča neraskidivo je povezana sa istorijom Južnoafričke Republike, gdje je odrasla u vrijeme aparthejda, sistema rasne segregacije koji je crnačkom stanovništvu uskraćivao brojna prava. Iskustvo života u takvom društvu uticalo je na njeno profesionalno opredjeljenje i kasniji rad u oblasti prava, jednakosti i odgovornosti za najteže zločine.
Djetinjstvo i obrazovanje u vrijeme aparthejda
Navanetem (Navi) Pilaj rođena je 23. septembra 1941. godine u Durbanu, u Južnoafričkoj Republici, u porodici indijskog porijekla.
Odrastala je u društvu u kojem je rasna pripadnost određivala brojne aspekte svakodnevnog života, uključujući obrazovanje, stanovanje i mogućnosti profesionalnog napredovanja.
Uprkos preprekama sa kojima su se suočavali pripadnici manjinskih zajednica, uspjela je da stekne pravno obrazovanje i izgradi karijeru u oblasti u kojoj su žene, a naročito žene koje nisu bile bijele puti, imale ograničene mogućnosti za napredovanje.
Studirala je na Univerzitetu u Natalu, gdje je stekla diplomu iz prava, a kasnije je nastavila akademsko usavršavanje u Sjedinjenim Američkim Državama. Magistrirala je pravo na Univerzitetu Harvard, što joj je omogućilo da dodatno proširi znanje iz oblasti ljudskih prava i međunarodnog prava.
Njen profesionalni put odvijao se u periodu kada su se u Južnoafričkoj Republici pojačavali otpor aparthejdu i međunarodni pritisci da se okonča sistem rasne diskriminacije.
Borba protiv aparthejda i istorijski iskorak u pravosuđu
Pilaj je 1967. godine otvorila sopstvenu advokatsku kancelariju u tadašnjoj provinciji Natal.
Bila je prva žena koja je pokrenula advokatsku praksu u toj oblasti, a tokom narednih decenija zastupala je političke aktiviste i druge ljude koji su se suočavali sa represijom aparthejda.
Njen posao nije se svodio samo na zastupanje klijenata pred sudom. Bavila se i slučajevima koji su otvarali pitanja postupanja prema zatvorenicima, prava političkih protivnika vlasti i uslova u kojima su ljudi bili pritvarani.
Među slučajevima kojima se bavila bila su i pitanja prava zatvorenika na ostrvu Roben, gdje su bili zatočeni brojni protivnici aparthejda, uključujući i Nelsona Mandelu.
Pročitajte ko su ovogodišnji dobitnici Nobelove nagrade:
En Karson dobitnica Nobelove nagrade za književnost
Dodijeljena Nobelova nagrada za hemiju (VIDEO)
Nobelova nagrada za fiziku Belgijancu Fransisu Halzenu (VIDEO)
Pilaj je zastupala i svog supruga, koji je takođe bio zatvoren zbog političkog djelovanja.
Iskustvo iz tog perioda učvrstilo je njeno uvjerenje da pravni sistem mora da štiti pojedinca čak i kada se suprotstavlja državi i njenim institucijama.
Nakon okončanja aparthejda, 1995. godine, imenovana je za vršioca dužnosti sudije Visokog suda Južnoafričke Republike.
Time je postala prva žena tamne puti na toj sudijskoj funkciji u svojoj zemlji, što je predstavljalo važan korak u otvaranju pravosuđa ljudima koji su decenijama bili diskriminisani.
Suđenje za genocid u Ruandi: Slučaj koji je promijenio međunarodno pravo
Jedno od najznačajnijih poglavlja u karijeri Navi Pilaj počelo je 1995. godine, kada je izabrana za sudiju Međunarodnog krivičnog tribunala za Ruandu. Tribunal su Ujedinjene nacije osnovale kako bi procesuirale osobe odgovorne za genocid i druge teške zločine počinjene tokom sukoba u Ruandi 1994. godine.
Tokom tog genocida ubijeno je oko 800.000 ljudi, uglavnom pripadnika naroda Tutsi, ali i umjerenih Hutua. Zločini su uključivali masovna ubistva, progone, seksualno nasilje i sistematsko zastrašivanje stanovništva.
Pilaj je postala jedna od sudija koje su učestvovale u razvoju međunarodnog prava u vezi sa tim zločinima.
Od 1999. do 2003. godine bila je predsjednica Tribunala, čime je dobila važnu ulogu u radu institucije koja je postavila temelje za buduće postupke protiv odgovornih za masovne zločine.
Posebno je značajan bio predmet protiv Žan-Pola Akajesua, nekadašnjeg gradonačelnika ruandskog grada Tabe.
Akajesu je optužen za učešće u zločinima počinjenim tokom genocida, uključujući podsticanje nasilja i seksualne zločine.
Tribunal je 1998. godine donio istorijsku presudu kojom je Akajesu proglašen krivim za genocid i druge zločine.
U tom predmetu sud je prvi put na međunarodnom nivou utvrdio da silovanje i seksualno nasilje, kada su počinjeni sa potrebnom namjerom i u kontekstu genocida, mogu predstavljati djela genocida.
Ova presuda postala je prekretnica u međunarodnom krivičnom pravu. Pokazala je da seksualno nasilje u okviru genocida ne može biti tretirano samo kao sporedna posljedica sukoba, već može predstavljati sredstvo namjernog uništavanja zaštićene grupe.
Pilaj je imala važnu ulogu u ovom predmetu, a njen rad doprinio je tome da međunarodno pravosuđe ozbiljnije razmotri zločine seksualnog nasilja počinjene tokom oružanih sukoba.
Sudija Međunarodnog krivičnog suda
Nakon rada u Ruandi, Pilaj je 2003. godine izabrana za sudiju Međunarodnog krivičnog suda u Hagu. Na tom položaju bila je do 2008. godine, kada je prešla na novu funkciju u Ujedinjenim nacijama. Rad u dva međunarodna krivična suda dao joj je iskustvo u primjeni međunarodnog prava i razmatranju pitanja odgovornosti pojedinaca za zločine koji pogađaju čitave zajednice.
Visoka komesarka Ujedinjenih nacija za ljudska prava
U julu 2008. godine Generalna skupština Ujedinjenih nacija potvrdila je njeno imenovanje za visoku komesarku UN za ljudska prava.
Funkciju je preuzela 1. septembra iste godine, naslijedivši Luiz Arbur. Mandat joj je kasnije produžen, pa je na toj poziciji ostala do 2014. godine.
Kao visoka komesarka, Pilaj je bila zadužena za promovisanje i zaštitu ljudskih prava širom svijeta, prenosi Telegraf.
To je podrazumijevalo praćenje stanja u državama, javno reagovanje na kršenja prava, podršku radu međunarodnih istražnih mehanizama i saradnju sa vladama, organizacijama civilnog društva i drugim institucijama.
Njena funkcija nije podrazumijevala da samostalno donosi presude ili izriče kazne državama i njihovim zvaničnicima.
Uloga visokog komesara prije svega je da upozorava na kršenja ljudskih prava, podržava njihovo dokumentovanje i podstiče odgovornost i poštovanje međunarodnih standarda.
Tokom njenog mandata na dnevnom redu bili su brojni međunarodni problemi, uključujući posljedice oružanih sukoba, diskriminaciju manjina, položaj žena, prava migranata i odgovornost za teška kršenja ljudskih prava.
Prava žena i borba protiv diskriminacije
Pored rada u međunarodnim sudovima i Ujedinjenim nacijama, Pilaj je tokom karijere bila aktivna i u oblasti prava žena.
Bila je među osnivačima međunarodne organizacije Equality Now, koja se bavi zaštitom prava žena i djevojčica i zalaganjem za ukidanje zakona i praksi koje dovode do diskriminacije. U Južnoafričkoj Republici učestvovala je i u radu Ženske nacionalne koalicije, koja se zalagala za uključivanje principa jednakosti u novi ustavni poredak nakon aparthejda.
U njenom radu posebno mjesto zauzimalo je pitanje seksualnog nasilja, naročito u ratnim okolnostima. Iskustvo stečeno u Tribunalu za Ruandu doprinijelo je njenom zalaganju da se takvi zločini ne zanemaruju i da se njihove žrtve tretiraju kao nosioci prava na pravdu i zaštitu.
Život i rad nakon funkcije u UN
Po završetku mandata visoke komesarke 2014. godine, Pilaj je nastavila da učestvuje u radu međunarodnih institucija i organizacija koje se bave ljudskim pravima, međunarodnim pravom i odgovornošću za zločine.
Među njenim kasnijim angažmanima je i uloga predsjednice Međunarodne komisije protiv smrtne kazne.
Takođe je učestvovala u radu institucija posvećenih očuvanju nasljeđa Nirnberških suđenja i razvoju principa međunarodne krivične pravde.