Prvih pola godine obilježilo je nekoliko za ekonomski model Republike Srpske veoma važnih vijesti. Prva vijest je saopštenje Republičkog zavoda za statistiku o broju zaposlenih u Republici Srpskoj.
Druga vijest je informacija o izraženom budžetskom deficitu i na kraju značajna vijest o poboljšanju izgleda kreditnog rejtinga Republike Srpske u okviru redovne godišnje procjene kreditnog rejtinga.
Može se reći da je jedna od najznačajnijih ekonomskih podataka ove, ali i prethodnih par godina objavljena 15. jula.
Broj zaposlenih u Republici Srpskoj u martu iznosio je 290.727 radnika. U odnosu na mart prethodne godine, broj zaposlenih je veći za 1.400 radnika.
Gotovo 90 procenata tog rasta zabilježeno je u privatnom sektoru, jer je u odnosu na mart prethodne godine broj zaposlenih u privatnom sektoru povećan za 1.230. Značaj navedenog ekonomskog podatka je činjenica da je u istom periodu mart tekuće u odnosu na mart prethodne godine broj zaposlenih u Federaciji BiH smanjen za 1.240 zaposlenih.
Drugim riječima, cjelokupni gubitak zaposlenih u Federaciji BiH je zaposleno u privatnom sektoru Republike Srpske. Još nije poznat podatak za kretanje zaposlenih u privatnom sektoru u Federaciji BiH usljed činjenice da se već dva mjeseca ne može pristupiti zvaničnim podacima Federalnog zavoda za statistiku.
Različita dinamika ekonomske aktivnosti "jedinstvenog ekonomskog prostora" BiH treba da bude pokazatelj na koji način oni lošiji da postanu bolji, a ovi bolji da još više napreduju.
Podaci su poznati, kao i preporuke međunarodnih finansijskih institucija u proteklih pet godina postpandemijskog funkcionisanja ekonomije.
Ove preporuke služe nam kao značajno podsjećanje o tome gdje smo trenutno, gdje bismo bili da smo uvažili preporuke i koja je posljedica i rezultat neuvažavanja preporuka. Iako se isti projekat podrške zapošljavanju u BiH sprovodi od strane Svjetske banke u oba entiteta, svjedoci smo različitih efekata. Jedna od najznačajnijih razlika prethodnog perioda bila je u domenu vođenja fiskalne politike, gdje su se vodile ekspanzivnije fiskalne politike u ekonomskom sistemu koji bilježi trenutno veći broj zaposlenih - Republici Srpskoj.
Navedeni period, mart tekuće u odnosu na mart prethodne, obilježila su dva rebalansa budžeta, pozitivan ciklično prilagođeni primarni bilans, rast latentne fiskalne rezerve, rast depozitnog potencijala, rast novčane mase, rast produktivnosti privrede, rast efikasnosti upotrebe kako javnog, tako i privatnog kapitala.
U istom periodu ekonomski model Republike je bio izložen manje-više svemu čemu je bila izložena BiH, ali uz dodatak još i malo više nivou pritiska na domaćem planu.
Riječ je, prije svega, o političkim izazovima koji su se manifestovali ograničenom i otežanom pristupu domaćem finansijskom i međunarodnom tržištu kapitala.
Prethodni period svijet su obilježile neizvjesnosti u oblasti svjetske trgovine, ekonomsko usporavanje Evrope, izrazito nepovoljne promjene cijena trgovačke robe, prije svega nafte, restriktivni globalni finansijski uslovi i dalje eskalacija i stalne političke tenzije. Sve u svemu, globalni nered i neizvjesnost... Ekonomski model Federacije BiH izloženiji je globalnom neredu više nego ekonomski model Republike, jer je otvorenost ekonomije Republike niža nego otvorenost ekonomije Federacije BiH. Naime, učešće uvoza i izvoza u Federaciji BiH je 85% ekonomije, dok je u Republici Srpskoj 70%. Ekonomija Republike Srpske već četvrtu godinu zaredom raste iznad potencijalnog nivoa. Kada ekonomija raste iznad potencijalnog nivoa, da bi nastavila intenzivniji rast i da bi rasla brže nego što raste inflacija potrebno je da raste potencijal ekonomije, a to se postiže podrškom rastu kapitala, nabavkom mašina, zgrada, vozila, opreme, softvera itd. Izvori za rast kapitala su veća profitabilnost privrede, veće portfolio investicije, veći nivo kreditne aktivnosti itd.
Drugi kvartal tekuće godine bilježi treći najveći kvartalni rast kreditne aktivnosti u posljednjih 66 kvartala, odnosno period od 2009. godine. Intenzivniji kreditni rast su bili samo treći kvartal prethodne i prvi kvartal ove godine, koji je bio rekordan u pogledu rasta. Rast kreditne aktivnosti je pokazatelj smanjenja vjerovatnoće recesije, a recesija, između ostalog, je uzrok značajnog gubitka radnih mjesta, razaranje ekonomskog tkiva i destabilizacija društva.
Depozitni potencijal sektora stanovništva (građani i privreda) bilježi najveći kvartalni rast u posljednjih 66 kvartala i iznosi 17,6%. Rast građevinske aktivnosti - prodatih novih stanova je pokazatelj kako finansijske pismenosti stanovništva, investira se u ono što je u prethodnih 10 godina donosilo prosječni rast od 7%, tako i intenzitet pretvaranja štednje u investiciju.
Ono što predstavlja svakako interesantan fenomen je da se kapital u ekonomiji upotrebljava sve efikasnije i efikasnije u našoj Republici. Premise o neefikasnosti možemo svrstati u kategoriju moralno bankrotiranih premisa. Jedini put kada se efikasnije upotrebljavao kapital bila je 2008. godina, odnosno godina kada je usljed privatizacije "Telekoma" domaći finansijski sistem intenzivno povećao novčanu masu, depozite i po tom osnovu državnim politikama bio stimulisan rast plata i penzija. U tom i takvom kontekstu treba i posmatrati ovogodišnji deficit budžeta od sedam procenata.
Rastom plata kreirana je platežno sposobna tražnja, koja je dovela do rasta upotrebe domaćeg kapitala i stabilizacije privredne aktivnosti na unutrašnjem planu.
Uticaj državnih politika na ekonomski model će biti sve zastupljeniji i izraženiji.
Liberalni kapitalizam ustupa mjesto državnom intervencionizmu. Posmatrajući primjer najvećeg ekonomskog sistema današnjice SAD i činjenice da je budžet SAD stekao učešće 10% kompanije "Intel", pretvarajući dio državne podrške u vlasnički kapital potkrepljujemo prethodnu tvrdnju. Sporazum je objavljen 22. avgusta prethodne godine u vrijednosti od 8,9 milijardi dolara, po cijeni akcije od 20,47 dolara.
Trenutna cijena akcije "Intela" je oko 103 $, što znači da je učešće od devet milijardi dolara trenutno oko 45 milijardi. Iz tog primjera naslućujemo i "otkrivamo" mogući smjer globalnog trenda, pravila da se država uključuje sve više u sektore bitne za nacionalnu sigurnost.
Ako ćemo u pomoć pozvati nauku o tačnom zbiru netačnih podataka - statistiku, prema kojem više od dvije trećine porodičnih kompanija propada u drugoj generaciji, u trećoj generaciji preživi oko 15%, moramo tragati za alternativom opstanka naših preduzeća i naše privrede.
Ako želimo da damo veću šansu preživljavanju, u vlasništvo privatnih firmi treba uključiti više državu kao, prije svega, pasivnog vlasnika, koji će time povećati šansu preživljavanja kroz generacije - poklanjanjem dijela vlasništva povećava se šansa opstanka.
Ovo iz razloga jer je vjerovatnoća bankrota manja kod javnih preduzeća i državnog kapitala. Poslovanje finansijskog sektora nam pruža nekoliko značajnih "putokaza". Loši plasmani su nikad niži, rast kreditne aktivnosti nikad viši, rast depozita nikad veći, a učešće onoga što pripada kapitalu nikad veće u korist kapitala.
U finansijskom sektoru domaće ekonomije novostvorena vrijednost se raspoređuje 42% zaposlenom, ostatak vlasniku kapitala. Ipak, kašnjenjem jedne penzije, jedne plate gubitkom pet procenata radnih mjesta loši plasmani će biti nikad viši, kreditna aktivnost nikad niža, rast depozita nikad niži, a učešće onoga što pripada kapitalu nikad niže.
Ovoj tezi ide u prilog činjenica da je nakon finansijske krize 2008. godine prosječno učešće onoga što pripada kapitalu iznosilo 39%.
Jedno od najtežih ekonomskih pitanja je na koji način podijeliti novostvorenu vrijednost i na koji način ova raspodjela varira, to može da ukazati na funkcionisanje ekonomskog modela, kao i odgovoriti na pitanje koje su to politike koje treba da povećaju nivo ekonomske aktivnosti.
Od koristi je svakako posjedovati latentne fiskalne rezerve koje su trenutno nikad veće te namijeniti ih kada je to potrebno.
Fiskalnu ekspanziju vršiti kada je kriza. Postavlja se pitanje da li i u kojoj mjeri vršiti fiskalnu ekspanziju u polikriznom periodu - period stalnih kriza, dvije najveće ekonomije to čine konstantno. Ako ćemo posmatrati period posljednjih 20 godina krize su česte, a efekti kriza permanentni. To predstavlja još jednu sliku na koji način treba posmatrati budžet Republike Srpske za 2026. godinu koji je razvojno stabilizacioni budžet sa značajnom socijalnom komponentom i izraženim deficitom.
Deficit je najveći u posljednjih 15 godina. Nije se moguće otrgnuti utisku i narativu u izbornoj godini da je njegova uloga značajna u političkoj borbi, ali treba razlikovati šum od signala.
Ukoliko se i idući budžet postavi na sličan način, prije svega usmjeren ka fiskalnoj konsolidaciji, fiskalnoj ekspanziji uz produktivnu tekuću potrošnju i uz deficit koji je najmanje jednak prosječnom fiskalnom deficitu dvije najveće ekonomije svijeta (SAD i Kini) oko 6 do 7% BDP-a to će predstavljati signal. Signal koji ukazuje na želju da se podigne potencijalni nivo ekonomije kroz rast investicija, tržište rada, energetsku tranziciju. Taj signal je sadržan u dokumentu okvirnog budžeta za period 2027-2029. godina koji predviđa deficit u iznosu od 6,2%.
Usljed činjenice da BiH nema klasičnu nezavisnu monetarnu politiku, stabilizaciona politika je na nivou moguće, a to je fiskalna politika. Međutim, kako se razvija fiskalna dominacija, tada monetarna politika postaje podređena fiskalnoj, što je u kontekstu ekonomske stabilizacije i rasta dobro.
Ono što je svakako od koristi i podrška ispravnosti puta je poboljšanje izgleda kreditnog rejtinga, gdje je iako vjerovatnoća bankrota ista kao prethodne godine i na nivou je ispod 3% promjena trenda je uvijek dva koraka naprijed, jedan korak je promjena smjera, a drugi je način ozbiljne komunikacije i "pobjeda" procjena rejting agencije. Ipak, u izvještaju se navodi pitanje i sugeriše obuzdavanje deficita i vođenje racionalnih politika, a to su politike niskog deficita, kontingentnog planiranja, veća harmonizacija i jačanje fiskalnih pravila, reforma politika plata itd. Manje-više, sve što je navedeno u posljednjem izvještaju MMF-a kao preporuka za BiH u 2025. godini. Pitanje racionalnih politika i preporuka iz ovih izvještaja treba posmatrati u modelu funkcionisanja svijeta, prije svega ekonomskom.
Ukoliko se manjem ekonomskom modelu predlaže smanjenje deficita, a globalni ekonomski model je zasnovan na deficitima, između manjeg i većeg, jačeg i slabijeg, pobijediće veći i jači. Veća je šansa manjem ekonomskom sistemu da opstane i da bude takmac ukoliko koristi deficit makar na liniji globalnog trenda.
Pitanje kontingentnog planiranja treba posmatrati u uslovima globalne neizvjesnosti, šta se i kako je moguće planirati kada nije poznato šta će biti za sedam dana, poznatije je šta će biti za sedam godina. Pitanje koordinacije politika se može posmatrati u kontekstu države BiH i istorijskom odnosu između različitih kultura koje žive na ovom prostoru.
Možda će najbolje razumijevanje za mogućnost koordinacije politika može razumjeti u djelu autora Gada Saada "Pogubna empatija - kada dobrota postane pogubna". Treba razumjeti da živimo sa kulturom koja je posljednjih 1.300 godina u konfliktu sa svojim komšijama i stepen koordinacije navedenih politika postaviti na način realne politike i (ne)mogućeg. Ipak, i pored svih izazova i ograničenja treba da se radujemo novim uspjesima i novim vijestima u domaćem ekonomskom sistemu i novoj fiskalnoj ekspanziji.