Centralni bankari svih zemalja ujedinite se!!! Ovakav naslov zabilježen je u časopisu "Ekonomist" od 17. januara 2026. godine. Naime, tehnokrate dižu glas u odbranu nezavisnosti centralnih banaka i kao izraz solidarnosti sa Džerom Pauelom, guvernerom Federalnih rezervi.
Federalne rezerve su u monetarnom sistemu najmoćnija institucija današnjice. Dotični je pozvan na saslušanje povodom izgradnje zgrade Federalnih rezervi, a poziv na saslušanje se tumači kao pritisak na nezavisnost centralne banke. Gospodin Pauel ne želi da smanji kamatne stope, a predsjednik SAD želi smanjenje kamatnih stopa. Razlog je jednostavan.
SAD dospijeva dug čija je kamatna stopa bila nula, a trenutno će se refinansirati po kamatnoj stopi koja je veća od 4%. Sve u svemu, SAD nastavljaju put dugoročno neodrživog kretanja državnog duga. Pismom koje su centralni bankari uputili svojim vladama izražavaju solidarnost i upozoravaju na opasnost sa kojom se suočava nezavisnost centralnih banaka.
Kao primjer navode da je gubitak nezavisnosti centralnih banaka osnov za obrazac sedamdesetih i osamdesetih godina prošlog vijeka. To je period kada su stope inflacije bile na nivoima sedam i osam procenata godišnje.
To je period rasta kamatnih stopa, kada cijena zaduživanja postaje viša, kada valute depresiraju, tj. gube na vrijednosti. Prethodna godina će biti upamćena po depresijaciji dolara za 13% u odnosu na evro, što će značiti da su investitori iz SAD koji su investirali u obveznice Republike ostvarili prinos od 18% na godišnjem nivou.
Svako ko je od američkih investitora dao povjerenje budžetu Republike prethodne godine profitirao bi višestruko. Međutim, ukoliko ste investirali kao Evropa u američku ekonomiju u akcije ili obveznice, prema posljednjim podacima FED-a, iznos je oko 12,6 biliona dolara, depresijacija dolara je negativno uticala.
Evropski investitori su penzioni fondovi, osiguravajuća društva i investicioni fondovi. Ukupna ekonomija Evrope u 2025. godini procjenjuje se na 18 biliona evra. Slijedi da je Evropa imovinu svojih penzionera, osiguranika i ljudi sa novcem u iznosu od 70% ekonomije investirala u SAD. Gubitak vrijednosti dolara u odnosu na evro stvorio je nerealizovani gubitak kod evropskih investitora od 1,7 biliona evra, ili oko 10% ekonomije. Slikovit primjer je da domaći investitori pretrpe štetu od 10% ekonomije BiH ili oko pet milijardi KM.
Zvuči nevjerovatno izjava i stav da usljed carinskog rata, želje za Grenlandom od strane SAD, Evropa kao instrument odgovora navodi rat kapitalom, prodajom imovine u dolarima i smanjenjem apetita za investiranje. Realni scenario ovog poteza treba tražiti u suverenitetu koji EU ima. Naime, za očekivati je da se Evropa pita o prodaji imovine kao što se pitala o kupovini, kao što se Njemačka pita o povratu zlata iz američkih sefova u Njemačku.
Kao što se Venecuela pitala o povratu zlata iz britanskih sefova, ili pak kao što se Vlada Venecuele pita o novcu na ESCROW računu od prodaje venecuelanske nafte. Od ne mnogo do nikako. Čest je slučaj u svijetu, i vremenski i geografski, da se sa državnom imovinom ograničeno raspolaže.
Navedeni kapitalni rat štetiće objema stranama, u ekonomskim ratovima gotovo nikad nema pobjednika, samo je u pitanju koja je šteta manja, a dugoročnu štetu trpe svi i prevazilazi koristi bilo koje strane. Sve više živimo u vremenu piratskog kapitalizma, u kojem privreda postaje produžena ruka državnih interesa. Kroz modernu istoriju Britanija i Holandija svoje budžete su finansirali prihodima Istočnoindijske kompanije. Zauzvrat država im je obezbjeđivala vojnu i diplomatsku podršku. Njemačka kompanija "Krupp", Japanski "Micubiši" sprovodili su industrijalizaciju, a njihove vlade obezbjeđivale rudnike i tržište. Slične su bile i američke intervencije u svrhu pomoći svojim naftnim kompanijama u obezbjeđivanju resursa.
Zapadne multinacionalne kompanije stvaraju prihod od 24 biliona dolara i profit od 2,4 biliona, oko 10% profitne marže. One se sve više okreću domaćim investicijama, domaćoj radnoj snazi. Ovo smanjuje efikasnost i koštaće nas više. Ipak, treba istaći da je domaća privreda, prema posljednjim podacima, ostvarila profitabilnost od 16%. Ovaj argument nije u svrhu isticanja prostora za dodatni rast plata, već na potencijal koji domaća privreda ima i ostvaruje.
Ovo nije ni argument da je, za razliku od privrede Federacije, privreda Republike za četvrtinu profitabilnija, nego na činjenicu da je u posljednjih pet godina broj preduzetnika i preduzeća povećan za 5.000. Pet godina prije godine kovida broj preduzeća je ostajao isti, neka su propadala, neka su osnivana. Ako je situacija drugačija u odnosu na privredu Federacije u pogledu profitabilnosti i broja novoosnovanih poslovnih subjekata, onda je rezultat politika, aktivnosti i mjera koje su se sprovodile.
Prije dvije stotine godina bogatstvo je eksplodiralo. Eksplodiralo je iz razloga što je industrijska revolucija pomjerila granice ljudskog mišića. Slično se dešava danas, ali sa vještačkom inteligencijom, samo je u pitanju pomjeranje granice ljudskog uma. Za transformaciju privrede, društva i opšte ekonomije potrebna je kultura i deregulacija. Šampion u tome je Argentina, koja ima ministra za deregulaciju i transformaciju.
Ministar navodi da je deregulacija ključna za ekonomski rast. Regulatori tradicionalno imaju monopol na regulaciju i veoma brzo razvijaju tendenciju u zloupotrebi svog autoriteta uvođenjem novih zahtjeva, nove dokumentacije koja nije povezana niti sa jednim rizikom ili prethodnim događajem.
Argentinski pristup je da i regulatora treba prepustiti tržišnoj disciplini. To se čini na način da na određenom tržišnom segmentu postoje regulatorni i neregulatorni elementi koji koegzistiraju. Na kojem tržištu će, onom regulatornom ili neregulatornom, pristupiti klijenti, zavisi od klijenata učesnika na tržištu, jedini uslov je da mora postojati puna transparentnost. U autorskom tekstu Javiera Mileija, predsjednika Argentine, i Federica Struzgeneggera, ministra za deregulaciju i transformaciju, navedena ideja je doživjela punu afirmaciju.
Ideja soursing kao koncept je postala moguća davanjem tehnološke moći pojedincima, ideje se šire, a svijet postaje ravan. Svijet postaje ravan, a konkurencija ne samo ideja, nego i proizvoda je postala moguća na mjestima na kojima do sada nije bila moguća. Ipak, tehnologija utiče na lične vještine ljudi koje su generalno u opadanju usljed činjenice da su ljudi fokusirani na šum društva, koji je trenutno koncentrisan na društvenim mrežama. Odgovornost društva da slobodu koja je sadržana u tehnologiji upotrijebi za više dobro, sloboda koja je urođena kod svakog pojedinca i koja na kraju pobjeđuje.
Do slobode je lakše doći kada je produktivnost i prosperitet podijeljen na veći broj ljudi, kada rast produktivnosti i prosperitet uživa manji broj ljudi, rizici se povećavaju do nivoa sloma sistema. Sličnu tezu je iznio i Branko Milanović, ugledni profesor ekonomije. Prema njegovom mišljenju, sistem će se sam od sebe dezintegrisati ukoliko imamo 30% onih koji nemaju ništa.
Što će značiti da, ukoliko imamo što više onih koji imaju sve ili dovoljno, to će pozitivno uticati na integraciju sistema.
Šta je to sve, možemo za početak poći od osnovnih životnih potreba svake porodice za smještajem, hranom, luksuzom i polako povećavati što veći broj ljudi koji imaju sve ili makar dovoljno. Koliko je domaći ekonomski sistem blizu dezintegracije, odnosno integracije, možemo pratiti koliko je manji broj ljudi koji nemaju ništa. Kada imate posao, kada se smanjuje broj ljudi koji imaju socijalnu pomoć, kada imate nekretninu, kada imate automobil, manja je šansa da nemate ništa. Prateći u prethodnih deset godina broj nezaposlenih, broj lica koja primaju socijalnu pomoć, rast broja automobila, izgrađene nekretnine, možemo dobiti osjećaj o pojavi integracije sistema.
Za početak Republike Srpske, a onda i druge ekonomske cjeline Federacije BiH. Naime, u periodu 2015-2024. godine broj nezaposlenih je smanjen u našoj republici za 60%, broj lica koja primaju socijalnu pomoć za 41%, dok je broj automobila povećan 45%, a izgrađenih stanova, mjereno kvadratima, za 66%. Ako nas nečemu uči ekonomska istorija, to je da rast poreza i smanjenje troškova u uslovima velikih razlika u ekonomskom bogatstvu i lošim ekonomskim uslovima više od bilo čega predstavljaju indikator društvenog nemira i revolucije različitog tipa.
Mjereno dohotkom Republika Srpska je lider i među pet je svjetskih ekonomija mjereno raspodjelom dohotka. Ipak, to ne znači da ne postoji razlika u bogatstvu, nego ono što se izdvaja za plate i ostale dohotke od rada ravnomjerno se raspoređuje. Ipak, bogatstvo se ne stvara samo od plate, nego od investicija, tako da lica koja imaju istu platu, a jedno investira u nekretnine, drugo u zlato, treće u investicione fondove, u različite oblike osiguranja ili u preduzetništvo, vremenom će njihovo bogatstvo biti, i pored ravnomjerno raspoređenog dohotka, različito.
Ako imamo većinu koja ne štedi i ne investira, onda se razlike povećavaju. Ideja da svako postane investitor masovnim učešćem u privatizaciji kada je preko milion građana učestvovalo bila je dobra, a realizacija, nažalost, loša. Ipak, ono što nam je privatizacija dala su investicioni računi i pokušaj doživljaja vlasništva nad privredom. U manjoj ili većoj mjeri vlasnici smo privatne i javne imovine naše republike.
Doživljaj imamo za nekretnine i za materijalno, malo manje za nematerijalno, za elektronsko, za penziju nikako, pogotovo ako ste na početku poslovne karijere. U prosjeku, svaka porodica je ipak vlasnik 150.000 KM u nekretninama, 13.750 KM u depozitima, u dobrovoljnom penzionom fondu 130 KM, u investicionom fondu 440 KM.
Svaka porodica je na indirektan ili direktan način u prosjeku vlasnik 50.000 KM u šumama, 15.000 u zemljištu i 67.000 KM kapitala u privredi. Bogatstvo svake porodice procjenjuje se na 300.000 KM. Ukoliko bi ova imovina davala pet procenata dobiti, kao što daje državna obveznica, to je dodani prihod od 15.000 KM. Razuman pojedinac prilagođava se okruženju, društvu, svijetu, nerazuman pokušava okruženje, društvo i svijet prilagoditi sebi.
Ako želimo mijenjati okruženje, društvo i svijet, njih mijenjaju nerazumni pojedinci. Ako oko sebe imate nerazumne pojedince, u pravom ste društvu, to su ljudi koji mijenjaju sistem, okruženje i sebe, na njima počiva budućnost i prosperitet. Možda se čini nerazumnim odluka da se opet krene u masovno finansijsko opismenjavanje, kada jedno od prije 20 godina nije dalo željeni rezultat, možda treba dati novu šansu novoj generaciji i novim "nerazumnim" ljudima. Nama neka je za nauk da je prethodna godina samo u depozitima imala rast od jedne milijarde KM, kao društvo postajemo bogatiji svake godine, to je sigurno, a mjereno u dolarima, samo prethodne godine smo bogatiji za 13%, što nije potpuno naša zasluga, ali kod investicija je nekad i to moguće, uspješni budu uspješni i ne potpuno svojom zaslugom.