Javna rasprava o obavezi plaćanja doprinosa za zdravstveno osiguranje za lica koja primaju penziju iz više država u prethodnim mjesecima u velikoj mjeri je svedena na parole, emocije i političke kvalifikacije. Tako se u javnosti često može čuti da je riječ o "kažnjavanju dijaspore", "novom nametu" ili čak "oduzimanju prava". Međutim, suština ovog pitanja je daleko složenija i tiče se samih osnova na kojima funkcioniše sistem javnog zdravstvenog osiguranja.
Problem je u tome što se zdravstveni sistem često pogrešno posmatra kao privatna štednja ili individualni račun. Kao da neko tokom radnog vijeka "uplaćuje za sebe", a potom u starosti samo "koristi ono što je ranije zaradio".
Ali sistem javnog zdravstvenog osiguranja nigdje u Evropi ne funkcioniše tako.
Doprinosi za zdravstveno osiguranje nisu lična štednja. Oni ne stoje na nekom individualnom računu osiguranika. Oni služe za finansiranje tekućeg sistema - današnjih bolesnih, današnjih penzionera, današnjih liječenja i današnjih bolnica. To je sistem solidarnosti u kojem sadašnji radnici finansiraju sadašnje korisnike zdravstvene zaštite.
Zbog toga nije ispravno posmatrati stvar kroz tezu: "Ja sam u inostranstvu već platio svoje zdravstvo". Tačnije bi bilo reći: lice koje je radilo u inostranstvu učestvovalo je u finansiranju zdravstvenog sistema te države i solidarisalo se sa njenim osiguranicima. Međutim, kada uspostavi prebivalište u Republici Srpskoj i počne koristiti zdravstvenu zaštitu ovdje, troškove tog sistema snose osiguranici i budžet Republike Srpske.
Upravo tu dolazimo do suštine problema koji se u javnosti često prećutkuje.
Domaći penzioneri su decenijama finansirali sistem Republike Srpske i nastavljaju da učestvuju u njegovom finansiranju i nakon penzionisanja. Lica koja primaju isključivo inostranu penziju takođe ostaju povezana sa sistemom države iz koje primaju penziju, koja putem međunarodnih mehanizama učestvuje u finansiranju njihove zdravstvene zaštite u Republici Srpskoj.
Međutim, kod lica koja primaju penziju iz više država, a većinski radni vijek su provela u inostranstvu, nastaje specifična situacija. Po pravilima međunarodnih sporazuma, Republika Srpska preuzima pun teret njihovog zdravstvenog osiguranja jer se na njih primjenjuju propisi države prebivališta. Istovremeno, najveći dio njihovog prihoda dolazi iz inostranstva, dok učešće u finansiranju sistema Republike Srpske ostaje ograničeno samo na manji domaći dio penzije.
Drugim riječima, ne radi se o tome da neko nema pravo na zdravstvenu zaštitu. Radi se o pitanju da li je teret finansiranja sistema ravnomjerno raspoređen.
Tu dolazimo do još jedne važne stvari: jednakost nije jednosmjerna ulica.
Javnost se uglavnom pita da li su lica koja primaju penziju iz više država jednako tretirana u odnosu na druge rezidente. Ali rijetko ko postavlja drugo pitanje: da li su domaći penzioneri i ostali osiguranici jednako tretirani u odnosu na njih?
Bez ove mjere postojala bi situacija u kojoj:
domaći penzioneri decenijama finansiraju sistem i nastavljaju da učestvuju u njegovom finansiranju,
"čisti" inostrani penzioneri ostaju povezani sa sistemom države penzije koja učestvuje u finansiranju njihove zdravstvene zaštite,
dok bi jedna kategorija lica koristila sistem Republike Srpske uz nesrazmjerno manje učešće u njegovom finansiranju.
To nije pitanje kazne. To je pitanje jednakosti i održivosti sistema.
Posebno je važno naglasiti da predmetna mjera nije usmjerena protiv ljudi koji su radili u inostranstvu. Da je to bio cilj, obaveza bi bila uvedena za sve penzionere koji primaju inostranu penziju. To nije slučaj.
Naprotiv, mjera se ne odnosi:
na domaće penzionere sa većinskim stažom u Republici Srpskoj,
na lica koja primaju isključivo inostranu penziju,
niti na penzionere koji nemaju prebivalište u Republici Srpskoj.
To pokazuje da zakonodavac nije kažnjavao migraciju ili rad u inostranstvu, već je pokušao da ispravi specifičnu sistemsku neravnotežu nastalu primjenom međunarodnih pravila koordinacije socijalnog osiguranja.
Na kraju, važno je podsjetiti da međunarodni sporazumi o socijalnom osiguranju ne zamjenjuju domaće zakonodavstvo. Njihov cilj je da odrede koji je sistem nadležan i da ljudi ne ostanu bez prava usljed migracije. Oni ne uređuju unutrašnji model finansiranja zdravstvenog sistema, niti zabranjuju državi prebivališta da uredi pitanje doprinosa za lica koja koriste njen sistem zdravstvene zaštite.
Zato ovo pitanje ne treba posmatrati kroz dnevnopolitičke parole, već kroz osnovno pitanje: da li je zdravstveni sistem moguće dugoročno održati ako jedan dio korisnika koristi puna prava, a istovremeno u finansiranju sistema učestvuje nesrazmjerno manje od ostalih?
(Autor je savjetnik direktora Fonda zdravstvenog osiguranja Republike Srpske za ekonomsku i međunarodnu saradnju)