Razvijanjem i porastom djelatnosti u društvu su se počele formirati grupe za koje je karakteristično da ih ujedinjuje zajednički interes. Tako nam se, u skladu sa interesom, te manje formalne grupe i nazivaju - društvo iz škole, sa fakulteta, sa posla, iz teretane, iz kafane.
Trajanje ove forme druženja je vremenski ograničeno u odnosu s trajanjem interesa članova te družbe, te je shodno tome njihov uticaj na pojedince prolazan, jer grupe obuhvataju period života kada dominira kamen temeljac te grupe - interes.
Naše podneblje je, za razliku od ostalijh, bogatije za jednu autohtonu grupu. Ona je totalno neformalna. Prenosi se sa koljena na koljeno. Interes koji je čini je egzistencijalni, dok je uticaj na članstvo grupe trajan tj. doživotan. U pitanju je raja. Ona obuhvata neočekivano širu generacijsku populaciju koja živi u istom ulazu neke zgrade, češće bloka, izgrađenog između sedamdesetih i devedesetih godina prošlog vijeka. Raja se druži u haustoru, stubištu, visi na gelenderima, sjedi na stepenicama ispred ulaza...
To su neki osnovni, tačnije površni, spoljni pokazatelji naše autohtone grupe. Prije nego što uđemo u njenu dalju analizu hajde da vidimo kako je nastala. Pošto raje naseljavaju stambene zgrade onda ćemo krenuti od temelja istih.
Naša zemlja je u početku modernog doba bila agrarna. Prvi zvanični zapisi, ako izuzmemo okupatorske, a hoćemo, potiču iz Kraljevine Jugoslavije, koja je imala sva obilježja agrarne zemlje. Agrarna prenaseljenost i velika nezaposlenost bile su njene važne karakteristike. Da je posjedovna struktura zemljišta bila vrlo nepovoljna pokazuje i podatak da je preko 2/3 domaćinstava imalo posjed ispod pet hektara zemljišta, dok je najviše bilo onih sa posjedom ispod tri hektara.
Ovako niskom sopstvenom proizvodnjom nije mogla biti obezbijeđena ishrana ni sebi ni porodici što je dovelo do formiranja velikog broja seljaka nadničara, tj. pojedinaca koji nisu imali vlastitih sredstava za proizvodnju, te su za život bili prisiljeni zarađivati isključivo fizičkim radom. Tako nastaje seoski proletarijat. Ovo je sad bitno jer je, navodno, tako kažu, taj proletarijat okončao Kraljevinu i formirao Socijalističku Republiku. Ako su lagali mene i ja lažem vas, al' priznajte, tu priču zna svako od vraga do popa.
Elem, novi društveni projekat i državni okvir ubrzava rast proizvodnje. Javlja se neophodnost za radnom snagom koja će biti motor proizvodnje skoncentrisane u gradovima. Tako se razvojem industrije, izgradnjom novih fabrika i proširivanjem starih stvorila potreba da radnici koji su zaposleni u tim industrijama dobiju stanove u blizini fabrika tj. u gradu. Rješenje je u ubrzanom tempu stambene izgradnje koji hvata zalet početkom sedamdesetih godina, jer tada osnivaju fondove za solidarnu stambenu izgradnju koji će poslužiti kao baza za finansiranje izgradnje stanova za društveni sektor. Tako je omanji grad od tada pa do devedesetih godina pravio oko 224 stana godišnje za razliku od osamdesetak stanova godišnje u ranijem periodu.
Ovako brza izgradnja izuzetno proširuje stambenu površinu, što dovodi do krupnih promjena u strukturi stanovništva usljed masovnog prelaska stanovništva iz sela u grad. To dovodi, s jedne strane, do izuzetnog smanjenja broja stanovnika koji se bave poljoprivredom. Problem se u skladu sa politikom cijele zemlje pokušao nadomjestiti modernizacijom poljoprivrede, ali je ona bila nedovoljna i nisu ostvareni predviđeni ciljevi.
Nagla urbanizacija, s druge strane, dovodi do sudara svjetova. Stanovništvo naviklo na život u kući sa prostranstvom ispred i iza nje završava u garsonjerama na orkanskim visovima solitera obavezno se prisjećajući zle sudbe vjerne ljube Mrljavčević Gojka iz epske pjesme tako prisutne u našoj svijesti - "Zidanje Skadra na Bojani".
Prva generacija naseljenika u planski stvorene oblasti betona i asfalta počinje da pati od klaustrofobije. Javlja se i sociofobija koja se manifestuje izolovanšću od sapatnika iz drugih krajeva, inače prvih komšija u novom okruženju. Prisutan je žal za rodnim krajem. Sve su ovo simptomi sudara svjetova koji se ogledaju činjenicom da je prva generacija stanovništva naglo preseljenog i sortiranog u stanove ireverzibilno izmijenjena i otkinuta od svog načina života i samog shvatanja života. Tako se javlja bezbroj Radovana Trećih, ljudi iz zavičaja, sticajem raznih sticaja penzionisanih u tridesetim godinama svog života...
Kako vrijeme liječi sve, tako se i djeca prve generacije doseljenika počinju da koriste prednostima novog kraja u kojem žive ili su se nedavno rodili, sa nasljeđem donesenim iz starog kraja. Upravo ta kombinacija dovodi do komparativne prednosti nad ostalim, više domicilnim stanovništvom.
Autohtona naša grupa, raja, počinje da se forimra kao odgovor na izazove koji vladaju u tim blokovima ili zgradama, po pravilu, na periferiji grada sa nepostojanjem jasne granice gdje prestaje selo, a počinje grad u prostornom, ali prije svega u psihološkom smislu, s prisutim jasnim odklonom, druge generacije, od roditelja koji još imaju rituale i kulturu donesenu iz starog kraja. To počinje da se doživljava kao dekadentno i nazadno.
Interes koji privlači članove raje je preživljavanje i prilagođavanje okolnostima grada sa jasnim stavom da je u gradu spas i sa jasnim identitetom novo građanina. Zato najstariji i najiskusniji među generacijom postaje ideja vodilja, tj. predmet obožavanja zaplašenih i zbunjenih mlađih. Taj odnos izrasta u društveni okvir koji taj najstariji diktira i definiše. I jedine validne vrijednosti postaju one koje raja predvođena alfa mužijakom verifikuje. Po pravilu to su stvari u kojma dominira kolektivizam i uniformnost jer neformirani mladi odbacuju svaku posebnost da ne bi zapeli u oko nekome u raji. Svaka posebnost se izopštava. Tako te mlade individue dobijaju uloge koje im vođa namijeni. Te uloge su često u sukobu sa samom prirodom i karakterom onih kojima su namijenjene, ali zbog pritiska raje i želje za prihvaćanjem one se uzimaju i igraju. Tako formirana grupa je spremna za velika dostignuća.
Rezultati su očaravajući. Članovi raje imaju poštovanje prema starijim članovima. Raja ima zajedničke aktivnosti počevši od fudbala, aber tećke aber tućke pa sve do krađe trešanja tj. džanarki. Raja se brani od drugih. Raja se pomaže, u raji se pozajmljuje. I ono što je posebno važno, raja ne radi kriminal. Tako raja postaje masovnija, zabavnija i šarenija u odnosu na domicilno stanovništvo koje živi u starim zgradama sa visokim stropovima i ima fudbalsku loptu, ali nema igrača za pet plus golman, pa čak ni za viktoriju.
Vremenom članstvo odrasta pa se s rajom počinje cugati i izlaziti u grad. Dolaze novi klinci i prolaze kroz isti proces. Ali ideja i identitet ostaju isti. Ta uniformnost se nastavlja, samo ovaj put u smislu najpopularnije i najskuplje odjeće i obuće dostupne na, najčešće, crnom tržištu. Ona istovremeno predstavlja želju za prihvatanjem kao i bjegstvo iz starog kraja bar od misli o starom kraju. I uloge dobijene u mladom članstvu raje se nastavljaju igrati do kraja života, samo se vremenom mijenja osoba, onaj koji verifikuje ranije naučene vrijednosti članstva.
Tako danas gledam gradom nove zgrade. Imaju ljepše boje. Svjetlije su. Prostrane. Imaju eko-material bez ranije količine betona. One su danas urbane. Više građanske. Imaju razne namjene. Imaju na parkingu novija vozila. Pomislim na trenutak da sam na drugom poluostrvu, Apeninskom ili Pirinejskom.
Nešto im, ipak, fali. Stanari se ne druže. Ne čuje se smijeh. Ne igra se lopta ili lastiš. Nekako nemaju dušu. Nedostaje im raja.