Sjećam se, u proljeće 1992., u sarajevskoj političkoj čaršiji
“Agresija na BiH nije moguća, jer svijet naprosto neće dopustiti da se dogodi takva nepravda,” tvrdili su tada lokalni politički mislioci. Nažalost, događaji koji su ubrzo uslijedili najdirektnije i najsurovije su opovrgnuli utemeljenost ovakvih mišljenja, ali ni to nije bitno utjecalo na pomenute krugove, koji ni tokom čitave tri ratne godine nisu prestajali sa uzgajanjem i širenjem ideje da će “Zapad nužno intervenirati u BiH, čim u ratu padne dovoljan broj žrtava”, te da će “u svakom slučaju, intervenirati na strani žrtava, jer ga na to obavezuju vlastiti moral i osjećanje za pravdu, i na njima utemeljeni principi svjetskog poretka”.
Pri tome se nikada nisu potrudili da objasne na kojim i kakvim parametrima su zasnivali kategoriju “dovoljnog broja žrtava”, ali fleksibilnost te kategorije samo im je ostavila dovoljno manevarskog prostora, što im je omogućilo da uspostave paradoksalnu logiku prema kojoj legitimitet političkih krugova koji u takvoj ekstremnoj situaciji drže poluge vlasti nužno mora rasti, a ne opadati, sa porastom broja stvarnih žrtava među onima koji su se za života nalazili pod njihovom vlašću.
Iz ove perverzne logike razvila se čitava politička kultura koju bi se eufemistički moglo nazvati “kulturom žrtve”, odnosno, “kulturom mučeništva”, unutar koje je postala zamisliva samo jedna “strategija” – beskonačno iščekivanje vanjske “intervencije na strani žrtve”, u skladu sa infantilnom projekcijom zamišljenog “svjetskog poretka”, unutar koje je uvijek na djelu neka “viša sila”, koja “štiti globalnu pravdu i one koji su na strani te pravde”. A takva “strategija” – uprkos činjenici da ni u ratu ni nakon rata nije proizvela nikakve praktične rezultate, i da nije dovela ni do kakve “intervencije na strani žrtve”, niti do “ponovnog uspostavljanja” one “pravde” koja je trebalo da predstavlja samu “suštinu svjetskog poretka” – održala se unutar sarajevske političke čaršije, kao jedina zamisliva, sve do današnjeg dana.
Sve do danas – i nakon svih potpuno suprotnih iskustava – održalo se uvjerenje da “samo treba biti dovoljno strpljiv”, i da “intervencija na strani žrtve”, a “u službi pravde”, naprosto mora uslijediti, te da se sva “politička mudrost” sastoji u pasivnom čekanju da “viša sila” izvrši ovu “svoju obavezu”. Pri tome, neki su odabrali nešto rizičniju “taktiku” da “višu silu” neprekidno iritiraju podsjećajući je na tu “obavezu”, dok su se drugi opredijelili za “sigurniji način”, da “višoj sili” neprekidno stavljaju do znanja da su oni uvijek i u svakoj prilici “na njenoj strani”, te bi zbog toga “bilo logično” da i ona bude “na njihovoj strani”.
Čak i kada je Međunarodni sud pravde u Hagu – institucija formalno zadužena za “zaštitu pravde unutar međunarodnih odnosa” – “propustio priliku” da “stane na stranu žrtve” u slučaju tužbe Bosne i Hercegovine protiv Srbije i Crne Gore “za počinjenu agresiju i genocid”, i tuženu stranu praktično oslobodio krivice za zločine čije postojanje je i sam utvrdio (iako u ograničnom obimu, isključivo za područje Srebrenice), pomenuti krugovi su ponovo odbili da se suoče sa stvarnošću.
Frustrirani, kao i mnogo puta ranije, neadekvatnošću vlastite predožbe o “pravdi u svijetu”, oni su ovakvu odluku Suda protumačili kao “presudu” kojom se “Republika Srpska proglašava krivom” za navedene zločine, iz čega su, opet, zaključili da se time “jasno osporava legalitet i legitimitet Republike Srpske” – iako su taj legalitet i legitimitet jasno utvrđeni međunarodnim mirovnim sporazumom iz Dejtona i, kao takvi, formalno-pravno, teško mogu biti predmetom osporavanja pred Međunarodnim sudom pravde. Iz ove slabo utemeljene “procjene”, uslijedio je niz “inicijativa” – od “izdvajanja Srebrenice iz strukture RS” do “osporavanja imena policije koja je izvršila genocid” – koje nemaju ni pravnog ni političkog pokrića, niti praktičnih mogućnosti za uspjeh, a koje pomenute krugove dovode u duboki strukturalni sukob sa samom prirodom politike i međunarodnih odnosa, koji u stvarnosti oduvijek egzistiraju isključivo kao “umijeće mogućeg”.
Naravno, svi političari u svim epohama i sistemima deklarativno su se pozivali na vlastitu “pravednost”, kao na izvor sopstvenog legitimiteta, i na različite “više sile” koje su, “po logici stvari”, bile “obavezne da djeluju na strani pravednih”, dakle, njih samih; a to je, opet, njima trebalo pribaviti neku vrstu “mesijanskog” statusa, dakle, statusa onih koji su “ovlašteni” da te “više sile” “zastupaju na terenu”. Ipak, veoma mali broj ih je istinski vjerovao u to da je dovoljno iščekivati da se “više sile” zaista i umiješaju na njihovoj strani, te su se većinom radije pouzdavali u vlastite akcije, crpeći svoj legitimitet iz djelotvornosti tih akcija, čiji neposredni rezultati “na terenu” su, po logici same politike kao “umijeća mogućeg”, opravdavali i legitimirali svaki metod koji je te rezultate dovoljno efikasno proizvodio.
Oni koji su, pak, istinski vjerovali i u vlastitu “pravednost”, i u “obavezu viših sila” da djeluju “na strani pravednih”, obično su polazili od kvazi-teološke (a ne od primarno političke, ekonomske ili socijalne) motivacije, a u sarajevskoj političkoj čaršiji – teško je to ne primijetiti – od 1990. do danas duboko se ukorijenio baš ovakav način razmišljanja.
Prema ovoj, suštinski anti-političkoj, logici, “pravda” je koncipirana kao meta-fizička kategorija, kao ravnoteža koja egzistira “u višim sferama”, ravnoteža čije eventualno narušavanje u obliku počinjenog zločina nužno dovodi do intervencije “viših sila”. Unutar ovakve koncepcije svijeta, i politika i međunarodni odnosi percipirani su kao puki fizički odraz ovakve meta-fizičke ravnoteže, tako da su “više sile obavezne” da ovu ravnotežu, u slučaju njenog narušavanja, uvijek iznova uspostavljaju preko svojih fizičkih “zastupnika na terenu”, koje samo treba povremeno podsjećati na tu njihovu “obavezu”.
Sa druge strane, dominantna logika na kojoj počivaju i moderna politika i savremeni međunarodni odnosi zasnovana je na anglosaksonskom konceptu “pravde”, kao ravnoteže koja egzistira isključivo na fizičkom tj. društveno-političkom nivou, čije eventualno narušavanje ne stvara implikacije na izvan-fizičkom odn. izvan-političkom planu. Za takvu koncepciju svijeta, relevantni su jedino interesi umiješanih “strana”, i “pravda” je koncipirana kao “ravnoteža interesa” koja se – sporazumno ili pravnim sredstvima – uspostavlja isključivo na društveno-političkom nivou.
U svijetu zasnovanom na “ravnoteži interesa”, a to je upravo svijet u kojem danas živimo, ravnoteža i poredak ne grade se na “teološkim” ili “etičkim” kategorijama, nego na onome što se očituje kao mogući rezultat u okviru dijalektike međusobnih odnosa realnih, “ovozemaljskih” političkih faktora. I svako nastojanje da se “pravda” izmjesti u meta-fizičku sferu, i da se političkim faktorima pribavi izvan-politička legitimacija, neminovno dolazi u konceptualni sukob sa samom prirodom tog svijeta.
S obzirom da nosioci ovakvih nastojanja u bh. politici ne pokazuju namjeru da izađu iz konceptualnog sukoba sa prirodom svijeta u kome i sami žive, trebalo bi barem da se zapitaju da li imaju pravo da u sukob ove vrste uvlače i čitavo društvo u kome žive.