Formiranjem gradova ili preteče gradova dolazi do stvaranja posebnih karakteristika kod gradskog stanovništva. Utješnjeni u uske ulice svojih prenatrpanih gradova, ti stanovnici se okreću zanatstvu i trgovini kao osnovama preživljavanja. Osnova njihovog opstajanja je novac, a svi znamo da novac ne poznaje međuljudske razlike izuzev ili ga imate ili ga nemate. Novca.
Dešava se promjena koja se definiše kao rad sa ljudima jer su građani okrenuti sami sebi. Naravno i nauci. Da, vezani su za grad jer van grada vladaju sasvim druga pravila.
A van tih zidina, napolju, drugi je princip gdje su ljudi okrenuti prostranstvima, njivama i životinjama i gdje se udružuju u razne rodbinsko-etničke grupe da bi na taj način preživjeli. Tamo, van, ne preživljava pametniji, nego jači. Oni nisu vezani za određenu zemlju jer zemlje ima na pretek. Nešto kao slobodni nomadi. Recimo. Okrenuti osvajanju...
Početkom šezdesetih godina prošlog vijeka dolazi do razvoja proizvodnje, privrede, školstva kod nas i kao rezultat toga dolazi do velike migracije u gradove. Na jedan organizovan, čvrstom rukom vođen način. Njemački disciplinovano, narod sa prostranstava završava u velikim količinama između četiri zida na nekom spratu nekog solitera. Obavezno sivog. Ili u doniranim švapskim kućama na dnu panonskog mora.
To je bila ta prva i prava urbanizacija, sistemska i državna i po broju učesnika i po posljedicama nakon iste. Jer kad se država umiješa, tu nema šale. Ni kad su posljedice u pitanju. Prelaskom u grad dolazi do pokretanja procesa koji karakteristišu naglu i obimnu promjenu životne sredine i životnih navika. Tako da ovim dolaskom dobijamo stanje kod novograđana gdje oni više nisu u selu, dok u grad nisu stigli. Tijelom da, ali mozgom ne. Još jedna manifestacija društva koja veoma rijetko završi započeto i veoma često ostane na pola procesa, recimo reforme, za koju niti znaju zašto su je počeli niti znaju kuda će sad sa njom. Znaju samo da nazad ne mogu.
Pored tog stresa uslovnih dođoša i priječana dolazi i do raspada načina života uslovnog domicilnog, gradskog, stanovništva. To se dešava sa jedne strane zbog pritiska dođoša, dok sa druge strane zbog pasivnosti i inertnosti starosjedilaca koji polažu pravo na jezgro samo zato što su tu rođeni. Staro gradsko jezgro i relativno starogradska sredina se mijenja i po sastavu i po shvatanju grada. Male zanatske radnje i male trgovine zamjenjuju lanci državnih velikih firmi iste namjene. Gubi se tako cijenjena različitost i dolazi uniformnost.
Sukob starog i novog građanstva se zamrzava tek u drugoj generaciji koja kao most prevazilazi podjele na one koji su došli i one koji su tu odavno. Tako se nakon određenog vremena formira opet novo urbano jezgro grada. Za njega je karakteristično da, opet, ne prepoznaje etničke podjele dok prepoznaje platno-finansijske podjele. Jer tih zlatnih sedamdesetih manje-više se ne zna ko se kako Bogu moli, ali se zna ko ima "fiću" ili televizor. U takvoj sredini stasavaju generacije mladih koji se ne zamaraju istorijom, već koji preko zapada gledaju u budućnost. Počevši od pop muzike, fudbala, filmova i na kraju stila oblačenja i življenja.
Sve se to dešava u okvirima postojećih karakteristika određene sredine. Najvažnija osobina reuspostave urbanosti je ta da gradovi sad posjeduju mehanizme kako da dođoše promijene i da ih emancipuju. Na neki način da im zavodljivo ponude svoje komparativne prednosti. Tako da na kraju krajeva oni koji dođu u grad, budu trajno promijenjeni svakodnevnom kulturno-društvenom pojavom grada u kome se promoviše progresivnost, konstruktivnost i multikulturalnost. Ta gradska riznica se onda rasijava po okolnim manjim mjestima, koja počinju da se razvijaju u istom pravcu po principu Resavske škole.
Kako i svakoj priči dođe kraj, i ova romansa je naglo, usljed rata, prekinuta. Iz ogromnih gradova građanstvo odlazi van zemlje. Iz velikih gradova građanstvo se iseljava pod naletom građanstva iz manjih gradova. U male gradove dolaze oni sa sela. Ovaj proces nije disciplinovan. Nije planiran. On je difuzan i periodičan. Na taj način gradovi gube svoje stanovništvo. Sa njim i duh toga grada. A ono što je posebno bitno, gradovi gube kulturno-društvenu riznicu koja je nekad inspirisala i krasila grad. Ogromni gradovi reverzibilno gube tu riznicu. Ipak ostaje dovoljna većina koja će nakon rata do naših dana uspostaviti svoj stari decenijama građen kulturni obrazac. Veliki gradovi gube to tkivo u tolikom procentu da nemaju više mehanizme za uspostavu starih vrijednosti i oni trajno i ireverzibilno formiraju totalno drugačiji identitet. Po pravilu daleko radikalniji i daleko netolerantiji od onog prijašnjeg.
To je tako očito, recimo, na primjeru studenata. Studenti koji odu u ogroman grad iz svog mjesta, po završetku studiranja pri povratku u svoje mjesto dolaze trajno promijenjeni iskustvima grada u kome su studirali. Dolaze urbaniji i progresivniji. Njihova uslovna malograđanština koju su ponijeli na studije je poražena.
Dok, pak, studenti koji iz svog mjesta odu u velik grad da studiraju (isti onaj grad koji je nepovratno izgubio mehanizme emancipacije) vraćaju se sa studija u svoj rodni kraj daleko gori i regresivniji nego što su otišli. Njihova uslovna malograđanština je nahranjena. Zašto je to tako? Zato što veliki gradovi ne mogu da ih promijene. Ti studenti imaju djevojku/momka iz rodnog grada. Kafu piju u kafani gdje se okupljaju svi iz rodnog kraja. Prelaze most samo kad idu na autobusku ili na ispit. O pozorištu, koncertu, bioskopu, izložbi, utakmici, mitingu ili kakvom drugom gradskom događaju ne razmišljaju uopšte.
Upravo tako se razvija jedan autizam društvenih grupa u velikim gradovima koji svoju energiju crpe iz izolacijskih umjesto iz integracijskih procesa. Taj autizam se ogleda u primitivizmu, antimodernizmu, isključivosti i u krajnjoj istanci u sukobu.