Britansko poslijeratno ograničavanje šećera nenamjerno je stvorilo svojevrstan prirodni eksperiment čije rezultate naučnici analiziraju više od sedam decenija kasnije, a niz novih istraživanja ukazuje da bi količina šećera kojoj je čovjek izložen tokom prvih 1.000 dana života mogla biti povezana sa rizikom od dijabetesa, visokog krvnog pritiska, kardiovaskularnih bolesti, demencije, anksioznosti i ubrzanog biološkog starenja.
Koliko je šećera bilo dozvoljeno tokom racionalizacije?
Tokom poslijeratne racionalizacije odraslima u Velikoj Britaniji bilo je dostupno oko 40 grama šećera dnevno, djeci manje od jedne supene kašike, dok se očekivalo da bebe i sasvim mala djeca konzumiraju veoma malo ili nimalo dodatog šećera, ali su ograničenja na slatkiše i čokoladu ukinuta u februaru 1953, a na šećer u septembru iste godine, nakon čega se prosječna potrošnja do druge polovine 1954. gotovo udvostručila.
Nagla promjena omogućila je istraživačima da decenijama kasnije porede zdravlje ljudi koji su začeti ili rođeni neposredno prije i poslije ukidanja racionalizacije, pri čemu je dr Đijažen Dženg sa Univerziteta za nauku i tehnologiju Hong Konga objasnio da je istorija praktično stvorila eksperiment koji naučnici nikada ne bi mogli namjerno sprovesti tokom čitavog ljudskog života.
Šta su pokazali podaci o dijabetesu i pritisku?
Jedno od ključnih istraživanja, koje je predvodila dr Tadeja Gračner sa Univerziteta Južne Kalifornije koristeći podatke UK Biobank, pokazalo je da je duža izloženost režimu sa manje šećera bila povezana sa manjim rizikom od razvoja dijabetesa tipa 2 i visokog krvnog pritiska u srednjem i poznijem životnom dobu.
Kod ljudi koji su čitavih prvih 1.000 dana života, uključujući period u materici, proveli u uslovima racionalizacije šećera zabilježen je 35 odsto manji rizik od dijabetesa tipa 2 i 20 odsto manji rizik od visokog krvnog pritiska u odnosu na osobe koje nisu bile izložene tim ograničenjima.
Da li su koristi primijećene i kod drugih bolesti?
Kasnija istraživanja pronašla su povezanost između manjeg unosa šećera u ranom životnom dobu i nižeg rizika od kardiovaskularnih i bolesti jetre, problema sa respiratornim zdravljem i demencije, dok su kod ljudi odraslih u vrijeme racionalizacije zabilježeni i nešto povoljniji pokazatelji biološkog i starenja pojedinih organa.
Dženg je rekao da ga je više od bilo kojeg pojedinačnog rezultata iznenadila dosljednost nalaza u različitim organskim sistemima, dok je Gračner objasnila da dijabetes, hipertenzija i gojaznost predstavljaju važne faktore rizika za kardiovaskularne bolesti, kognitivno propadanje i druga oboljenja, zbog čega bi efekti na te početne faktore mogli objasniti širi obrazac.
Kakva je veza između šećera i anksioznosti?
Još jedan neočekivan rezultat stigao je iz istraživanja profesorice Nofar Gejfman sa Univerziteta u Sariju, čiji je tim utvrdio da su ljudi koji su svih prvih 1.000 dana života proveli pod režimom racionalizacije imali 33 odsto manji rizik da im kasnije bude dijagnostikovana anksioznost u odnosu na osobe rođene nakon ukidanja ograničenja.
Isti ljudi decenijama kasnije rjeđe su prijavljivali sklonost veoma slatkoj hrani, ali naučnici još ne znaju da li eventualne dugoročne posljedice nastaju zbog samog šećera, prehrambenih navika formiranih u djetinjstvu ili metaboličkih promjena koje se uspostavljaju u najranijem periodu života.
Može li ishrana u djetinjstvu uticati na gene?
Najnoviji rad Gračner i njenih kolega, koji još prolazi stručnu recenziju, ukazuje da bi odrastanje tokom racionalizacije moglo oslabiti uticaj genetskih predispozicija za veću tjelesnu masu, a istraživači razmatraju mogućnost da rana ishrana utiče na metaboličko programiranje, osjetljivost na insulin, regulisanje apetita i sitosti te razvoj masnog tkiva.
Kada je riječ o mentalnom zdravlju, Gejfman navodi da se mozak veoma brzo razvija tokom trudnoće i prvih godina života, zbog čega može biti posebno osjetljiv na nutritivno okruženje, dok su ishrana bogata šećerom, upalni procesi i promjene crijevnog mikrobioma među mogućim mehanizmima koje naučnici istražuju.
Da li manje šećera može usporiti starenje?
Džengovo istraživanje biološkog starenja pokazalo je da su osobe izložene racionalizaciji u ranom životu prema nekoliko pokazatelja bile biološki oko godinu mlađe, a utvrđene su i razlike u proteinima uključenim u procese kojima ćelije reaguju na hranljive materije i koji se povezuju sa starenjem.
Ipak, naučnici upozoravaju da britansko iskustvo ne treba porediti sa istraživanjima gladi, poput nizozemske "zime gladi" 1944. i 1945. godine navodi Guardian, jer u Velikoj Britaniji nije postojala teška opšta kalorijska oskudica, već je prvenstveno bio ograničen šećer dok je ostatak ishrane ostao relativno adekvatan.
Da li istraživanja dokazuju da je šećer uzrok?
Autori naglašavaju da rezultati pokazuju povezanost, ali ne dokazuju da je manji unos šećera u ranom životu direktno izazvao bolje zdravstvene ishode, a dodatno ograničenje predstavlja činjenica da se više novijih istraživanja oslanja na djelimično iste grupe učesnika iz UK Biobank.
Profesor epidemiologije LH Lumej sa Univerziteta Kolumbija ocijenio je rezultate kao važan prvi korak, ali ne i konačan odgovor, navodeći da tek treba preciznije utvrditi veličinu rizika i da li je najvažniji čitav period prvih 1.000 dana ili određene faze, poput trudnoće.
Šta roditelji mogu zaključiti iz ovih rezultata?
Dosadašnji nalazi ne mogu roditeljima precizno reći koja količina šećera predstavlja granicu rizika, ali ukazuju da bi cijelih prvih 1.000 dana moglo biti značajno, uz trudnoću i period prelaska bebe na čvrstu hranu kao potencijalno posebno važne faze.
Istraživači zato naglašavaju da rezultate ne treba tumačiti kao poziv na strogo ograničavanje hrane, već kao dodatnu podršku postojećim preporukama da se izbjegavaju nepotrebni slobodni i dodati šećeri, pri čemu britanske smjernice preporučuju najviše 30 grama slobodnih šećera dnevno za odrasle i djecu od 11 godina naviše, manje količine za mlađu djecu i nikakvo dodavanje šećera u hranu ili piće za bebe.
Prosječna potrošnja u Velikoj Britaniji danas je približno dvostruko veća od preporučene, pa istraživanja ne otvaraju pitanje treba li djecu vratiti na ratne restrikcije, već da li bi održavanje unosa šećera bliže već postojećim preporukama moglo donijeti zdravstvene koristi koje traju mnogo duže nego što se ranije pretpostavljalo.