Vatra i led od davnina oblikuju izgled Zemlje, mijenjajući njenu površinu kroz vulkanske erupcije i sporo, ali neumoljivo kretanje glečera. Nova naučna studija ukazuje na mogućnost da je čovječanstvo, izazivajući globalno zagrijavanje, prekinulo proces koji je mogao dovesti do novog ledenog doba.
Tokom svoje duge istorije, naša planeta prošla je kroz najmanje pet ledenih doba, a naučnici pretpostavljaju da je u pojedinim periodima bila gotovo potpuno okovana ledom ili pretvorena u takozvani "ledeni svijet", s dijelovima površine oslobođenim ledenog pokrivača.
Zapravo, i danas se nalazimo u geološkom ledenom dobu, ali trenutno živimo u znatno toplijem međuledenom periodu, koji je počeo prije približno 11.700 godina, otprilike u vrijeme kada su mnoge vrste krupnih sisara, prekrivenih gustim krznom, počele da izumiru, prenosi Danas, pozivajući se na RTS.
Ovi topliji periodi smjenjuju se s hladnijim, ledenim periodima tokom kojih nastaju ogromni glečeri. Upravo te periode u svakodnevnom govoru nazivamo "ledenim dobima" i povezujemo ih s mamutima i pećinskim ljudima koji su se, drhteći od hladnoće, okupljali oko oskudnih vatri.
Međutim, nova studija objavljena u naučnom časopisu Science ukazuje na to da je sljedeće ledeno doba možda već počelo prije oko 2.000 godina, ali da je njegov razvoj prekinut klimatskim promjenama izazvanim ljudskim djelovanjem.
"Sve je tek počelo, sve je bilo uobičajeno, sljedeće ledeno doba trebalo je da nastupi, a ipak je zaustavljeno", kaže Nikolas Jang, geohemičar s Univerziteta Kolumbija i vodeći autor studije.
Šta su naučnici otkrili?
Istraživanje je bilo usmjereno na ledeni pokrivač Lorentid, najveću ledenu formaciju pleistocena, koja je prije oko 95.000 do 20.000 godina prekrivala veliki dio sjevernih dijelova današnjih Sjedinjenih Američkih Država i Kanade.
U vrijeme najvećeg širenja, ledeni pokrivač prostirao se od Arktičkog kruga sve do Ilinoisa, prekrivajući tadašnje predjele slojem leda debljine i do tri kilometra. Ukupna zapremina tog leda mogla je da odgovara promjeni nivoa mora od oko 80 metara.
Istraživači smatraju da se ledeni pokrivač Lorentid vremenom sveo na ledenu kapu Barns, znatno manju, ali i dalje postojeću ledenu formaciju koja predstavlja posljednji ostatak nekada ogromnog ledenog pokrivača.
Da bi došli do ovog zaključka, naučnici su rekonstruisali hronologiju nastanka i povlačenja ledene kape, koristeći dvije glavne vrste dokaza pronađene na samom terenu i metode atomskog datiranja.
Analizirali su različite vrste stijena kako bi utvrdili odnos kosmogenog berilijuma-10, izotopa hemijskog elementa berilijuma. On nastaje kada kosmičko zračenje, porijeklom iz svemira, pogodi našu planetu.
Takođe su ispitivali ostatke davno uginule vegetacije koji su postali vidljivi povlačenjem ledene kape Barns. Na osnovu njih mjerili su odnos ugljenika-14, radioaktivnog izotopa ugljenika čije je vrijeme raspadanja predvidivo.
Prirodne štoperice
U stijenama, nakupljanje berilijuma-10 prestaje kada led koji napreduje prekrije stijene i zaštiti ih od kosmičkog zračenja. Proces se ponovo nastavlja kada se led povuče i stijene ponovo budu izložene.
Kod biljaka, "štoperica" na bazi ugljenika počinje da otkucava kada ih prekrije led koji napreduje, jer mrtva vegetacija više ne apsorbuje ugljenik.
Na osnovu svih prikupljenih podataka, istraživači su sastavili hronologiju klimatskih promjena.
Najviše temperature tokom sadašnjeg međuledenog perioda, poznatog kao holocen, mogle su da budu zabilježene prije oko 11.000 do 10.000 godina, barem u sjevernim dijelovima planete. Na to je uticalo pojačano Sunčevo zračenje usljed promjena Zemljine orbite, poznatih kao Milankovićevi ciklusi.
Tokom narednih milenijuma uslijedio je trend zahlađenja. Međutim, ledeni pokrivač Lorentid nastavio je da se smanjuje jer se njegova površina spustila suviše nisko da bi mogao ponovo da raste, pa njegov razvoj više nije pratio promjene klime.
Prije oko 3.600 godina bio je manji nego danas i na tom minimumu zadržao se sve do prije približno 2.000 godina.
Tek tada počeo je ponovo da se širi, što bi, prema istraživačima, moglo da predstavlja početak novog ledenog doba.
Kako je globalno zagrijavanje prekinulo širenje leda?
Riječ je o početku procesa koji je mogao da dovede do novog ledenog doba da ga nisu prekinule više ljetne temperature, čiji je porast postao naročito izražen šezdesetih godina prošlog vijeka.
Naučnici navode da je ledena kapa Barns dostigla najveću zabilježenu veličinu oko 1960. godine. Međutim, zagrijavanje izazvano ljudskim djelovanjem preokrenulo je trend njenog širenja.
Ledena kapa ušla je u fazu negativnog bilansa mase, što znači da tokom toplijih mjeseci gubi više leda nego što uspijeva da nadoknadi tokom zime.
Prema istraživačima, njeno smanjivanje od tada može se gotovo u potpunosti objasniti rastom ljetnih temperatura. Sličan proces pogađa i druge ledene kape širom kanadskog Arktika i sjevernog Atlantika.
To je posljedica dugoročnog porasta emisija gasova s efektom staklene bašte, koji traje još od oko 1750. godine.
Upravo u to vrijeme počela je industrijska revolucija, tokom koje je u atmosferu ispuštana sve veća količina gasova s efektom staklene bašte, što je značajno doprinijelo globalnom zagrijavanju.
To se dogodilo u trenutku kada je klima prolazila kroz jedan od najizraženijih perioda zahlađenja u novijoj istoriji, takozvano malo ledeno doba. Njegov najhladniji period trajao je od 1780. do 1880. godine.