Ptica koja nestaje u plamenu, a zatim se ponovo rađa iz sopstvenog pepela, jedan je od najprepoznatljivijih simbola obnove. Mit o feniksu preživio je smjene civilizacija, religija i pogleda na svijet, zadržavajući mjesto u književnosti, umjetnosti i popularnoj kulturi.
Od drevnog Egipta i antičke Grčke do ranog hrišćanstva, renesanse i savremenih priča o Hariju Poteru i Iks-menima, ova mitska ptica dobijala je različita značenja.
Ipak, feniks nije od početka izgledao niti se ponovo rađao onako kako ga danas zamišljamo. Njegova priča oblikovala se vijekovima, kroz preplitanje vjerovanja i književnih tumačenja.
Da li korijeni mita vode do drevnog Egipta?
Jedan od mogućih prethodnika klasičnog feniksa pojavljuje se u staroegipatskoj tradiciji.
Tekstovi piramida, koji potiču iz približno 2400. godine prije nove ere, kao i kasniji spisi poput "Knjige mrtvih", opisuju pticu benu. Predstavljana je kao velika čaplja i smatrana jednim od obličja boga Sunca Ra.
Povezivana je s vođenjem pokojnika kroz zagrobni život i svakodnevnim izlaskom Sunca na istoku.
Poput feniksa iz kasnije antičke tradicije, benu je bila vezana za Heliopolis, grad u kojem je, prema vjerovanju drevnih Egipćana, započelo stvaranje svijeta.
Međutim, između ove ptice i zapadnog feniksa postoje važne razlike. Benu je prikazivana kao čaplja, a ne kao orao, i nije imala utvrđen ciklus smrti i ponovnog rađanja.
Kada se feniks prvi put pojavljuje u grčkoj tradiciji?
Najraniji poznati pomen grčkog feniksa, odnosno ptice nazvane "phoinix", vezuje se za pjesmu pripisanu Hesiodu, iz približno 700. godine prije nove ere.
Ptica se pojavljuje u zagonetki o životnom vijeku različitih bića. Opisana je kao najdugovječnija, sa životom 972 puta dužim od ljudskog.
O njenom tadašnjem izgledu i drugim osobinama malo se zna. Pretpostavlja se da je priča u velikoj mjeri pripadala usmenom predanju.
Znatno uticajniji opis ostavio je Herodot, koji je posjetio Egipat oko 450. godine prije nove ere. U svojoj "Istoriji" pisao je o svetoj ptici nalik orlu, s crvenim i zlatnim perjem.
Prema predanju koje je prenio, feniks dolazi iz Arabije u Heliopolis svakih 500 godina kako bi sahranio oca, čije ostatke donosi obavijene smirnom, mirisnom smolom korišćenom u drevnim pogrebnim obredima.
Kako je jedan pasus oblikovao hiljade godina predanja?
Istoričar Džozef Nig, autor knjige o istoriji mita o feniksu, upravo Herodotovom zapisu pripisuje presudnu ulogu u nastanku zapadne tradicije o ovoj ptici, navodi history.
"Možete li da zamislite da jednim pasusom započnete tradiciju koja će trajati hiljadama godina?", pita Nig.
Dodaje da je i sam Herodot sumnjao u postojanje feniksa.
Tokom narednih vijekova grčki i rimski pisci razvijali su sopstvene verzije priče. Razlikovali su se opisi dužine njegovog života i načina na koji nastaje nova ptica.
Nig, međutim, napominje da se feniks ne pojavljuje u sačuvanoj starogrčkoj umjetnosti ili na keramici.
Kako je feniks postao simbol Rimskog carstva?
Sljedeći veliki književni prikaz feniksa pojavio se približno pet vijekova poslije Herodotovog zapisa, što se podudara s njegovim mitskim životnim vijekom.
Rimski pjesnik Ovidije u "Metamorfozama" opisuje pticu koja na palmi pravi gnijezdo od začina i mirisnih biljaka, nakon čega iz stare nastaje mlada ptica.
Prema Nigovim riječima, rano Rimsko carstvo bilo je snažno izloženo egipatskom kulturnom uticaju, pa su se predanja o benu i feniksu prenosila i preoblikovala.
Feniks je postao toliko prisutan da je car Hadrijan 118. godine naredio kovanje novca s njegovim likom.
Za Rimljane je, objašnjava Nig, "feniks simbol veličine carstva i njegovog neprestanog obnavljanja i rasta".
Zašto su hrišćani prihvatili feniksa?
Uporedo s njegovom upotrebom u rimskoj simbolici, priču o feniksu prihvatili su i rani hrišćani.
U "Poslanici Korinćanima", oko 96. godine, papa Kliment Prvi pisao je o postojanju feniksa, koristeći ga kao primjer kojim je potkrepljivao vjerovanje u vaskrsenje.
Tokom rimskih progona feniks je postao i simbol hrišćanskog mučeništva.
Prema Nigovim riječima, nadgrobne skulpture, freske i mozaici prikazivali su ove ptice obavijene plamenom. U tom periodu često su predstavljane kao velike ptice nalik orlovima, ali s dugim vratovima i nogama.
Feniks je kasnije našao mjesto i u bestijarijima, zbirkama opisa stvarnih i izmišljenih životinja, kojima su često pripisivana moralna i vjerska značenja.
Šta je feniks predstavljao u renesansi?
Nig smatra da je popularnost feniksa kao simbola vjerovatno dostigla vrhunac tokom renesanse.
Tada je dobio izraženije humanističko značenje i počeo da predstavlja savršenstvo, izuzetnost i neponovljivost.
Pisci su uzorne i izuzetne ljude opisivali kao fenikse, dok se njegov lik sve češće pojavljivao u heraldici.
Engleska kraljica Elizabeta Prva koristila je ovu mitsku pticu kao ukras na medaljama i nakitu.
Kakvu je ulogu imao u alhemiji?
Feniks je zauzimao važno mjesto i u alhemijskoj simbolici.
Alhemičari su tragali za kamenom mudrosti, legendarnom supstancom za koju se vjerovalo da može pretvarati obične metale u zlato i, prema pojedinim predanjima, omogućiti dobijanje eliksira života.
Pet ptica predstavljalo je faze njegovog stvaranja: vrana, labud, paun, pelikan i feniks.
Kao posljednja ptica u tom nizu, feniks je označavao završni stadijum duhovnog prosvjetljenja i pročišćenja.
Zašto je prestalo vjerovanje da feniks stvarno postoji?
Razvoj prirodne istorije, prosvjetiteljstva i pristupa zasnovanog na posmatranju i dokazima doveo je poslije renesanse do sve snažnijeg preispitivanja priče o feniksu.
Učenjaci su ukazivali na nedostatak pouzdanih svjedočenja, dovodili u pitanje njegov navodni životni vijek od 500 godina i primjećivali da se ne pojavljuje u Bibliji.
Feniks je tako postepeno prešao iz svijeta navodno stvarnih bića u oblast mitova i pripovijedanja.
Kako feniks opstaje u savremenoj kulturi?
Iako je vjerovanje u njegovo stvarno postojanje iščezlo, feniks je ostao snažno prisutan u ljudskoj mašti.
Pojavljuje se u djelima poput "Fineganovog bdjenja", serijalu o Hariju Poteru i pričama o Iks-menima.
Danas predstavlja mnogo više od mitske ptice. Njegov lik koristi se kao metafora oporavka, preporoda i sposobnosti da se poslije propasti započne novi život.
Upravo ta poruka omogućila je da se priča o feniksu neprestano obnavlja, poput samog bića koje opisuje.