Domaći ekonomski sistem je povjerenje, strukturu, svoju monetarnu opredijeljenost, svoju kreaciju i sudbinu vezao za Evropu. Kreacija formirana prije 30 godina odgovarala je vremenu i narativu prije 30 godina.
Vrijednost povjerenja i zlata
Vjerujući KM valuti koja počiva na Evropi domaći ekonomski sistem je umanjio (propuštena vrijednost) svoje devizne rezerve za 15 milijardi KM u periodu 2020-2025. godine.
Naime, trenutni geoekonomski procesi doveli su do nestabilnosti i neizvjesnosti, koje su intenzivirane 2020. godine.
Procesi započeti svjetskom ekonomskom krizom 2008, izlaskom Britanije iz Evropske unije 2016. godine su simptomi, a ne uzroci destabilizacije.
U decembru 2019. godine ukupna vrijednost domaćih deviznih rezervi naše Centralne banke je iznosila 12,6 milijardi KM. Danas, prema posljednjim podacima, oni iznose 17,9 milijardi KM. Dobro je da je povećana, ali je još bolje da je usklađena sa nestabilnošću okruženja u kojem se nalazi.
Prije pet godina naše devizne rezerve su vrijedile 150 tona zlata, danas naše ukupne devizne rezerve vrijede gotovo polovinu manje - oko 80 tona zlata.
Navedeno ne bi trebalo shvatiti kao kritiku nečijeg upravljanja ili neupravljanja, ali bi trebalo pozvati na alternativu, novu ideju shodno budućem trendu, shodno vremenu i narativu današnjeg doba. Ideju ne samo za devizne rezerve, nego i ličnu imovinu naših porodica, našeg društva. Ova godina je godina kada je učešće zlata u deviznim rezervama u svijetu prvi put veće od 1996. godine u odnosu na dolarske trezorske zapise. Druga je "valuta" u deviznim rezervama u svijetu, prva je očekivano dolar. Vrijeme prije 30 godina je vrijeme za koje se vezuje i investiranje Republike Srpske u kapital nečega što je osnovano 1997. godine, a to je Centralna banka BiH. Vrijeme kada je 10 miliona KM obezbijeđeno za početni kapital od 25 miliona KM. Složićemo se da je četvrt vijeka period u kome se mnogo toga novog i neobičnog izdešavalo. Budućnost pripada onima koji ne samo da znaju "pročitati" trend, nego se njemu i prilagoditi. Nije teško predvidjeti u kojem smjeru ide svijet, multipolarnost. Međutim, teško je birokratsku, arhaičnu, u narodu većinom krutu teoretsku strukturu intelektualne elite jednog društva prilagoditi nečem novom. Analizom literature na osnovu koje se bazira naše znanje ne bi trebalo da se iznenadimo ako je ona još sa početkom milenijuma, dosta domaće regulative je iz tog doba. Živimo u vremenu u kojem će dominirati nacionalni identiteti, nauštrb globalizacije i multikulturalizma.
Multipolarnost i promjena poretka
Ideja i narativ onih koji imaju svoje društvene mreže ili su prisutni na društvenim mrežama su dominantni. Društvene mreže pored svih pošasti koje imaju su nekada od koristi. Kao i svaka tehnologija - može biti od koristi ili od štete. Na jednoj od njih neki učen čovjek ukazuje na to da ako ne želite da vam se ponavlja obrazac iz prošlosti proučavajte prošlost. Odnos uzroka i posljedice svih, ne samo ekonomskih pojava već su zabilježeni u istoriji. Tako npr. u borbi između ekonomskih cjelina - država, sankcije su bile efektivan način finansijskog i ekonomskog ratovanja. Ovi ratovi su mnogo jeftiniji od vojnih. Vojni su skupi. Zajedničko zemljama koje su oponenti je da svog suparnika liše finansijskih i ekonomskih resursa. Kroz istoriju zemlje koje su bile u geopolitičkoj borbi su imale listu na koji način načiniti štetu svom protivniku. Na osnovu toga su pravile planove - uspješne ili neuspješne. Usljed konfrontacije velikih mnogi investitori danas svoju štednju prebacuju u zlato (kod nas je naša Centralna banka radila suprotno). Zemlje koje imaju valute u statusu rezervne valute aktiva te zemlje i cijena vodeće valute u odnosu na zlato relativno pada, što ukazuje na zaključak da cijena zlata ne raste, nego valuta pada u odnosu na zlato, događaji svojstveni promjeni monetarnog poretka. I pored zvaničnih dogovora dvije najveće ekonomske sile ostaju i dalje izraženi principi neravnoteže štednje jednih i troškova drugih. Kina je u suficitu, SAD u deficitu, ne samo fiskalnom, nego i platnom. Dok se to pitanje ne riješi, do dogovara je, čini se, daleko.
Demografija: između mita i stvarnosti
Čekajući neku ravnotežu javlja se i pitanje nove ravnoteže demografije. Naime, Mađarska investira šest procenata BDP-a u programe pronatalitetne politike. Ipak, ne dolazi do rasta broja novorođenih koliko do ranijeg rađanja. Demografske probleme možemo posmatrati i u drugačijem svjetlu. Naime, biolog Paul Ehrlich je u svom djelu "Populacioni bum" predviđao 1968. godine da će ako se nastavi stepen rađanja kakav je zabilježen u prethodnom periodu stotine miliona umrijeti od gladi.
Alarmantna predviđanja ovakvog tipa šezdesetih i sedamdesetih su bila trend, poput djela "Limits of Growth". Ova procjena o kolapsu je bila pogrešna, kao i politike koje su dovele do ograničenja rađanja djece jer je danas na sceni potreba za rađanjem više djece. Na sceni su danas politike rađanja više djece i ako nam je istorija za nauk, manji nivo stope fertiliteta je problem koji će se riješiti sam od sebe, prvo u zemljama koje su najviše zahvaćene.
Danas Ilon Musk tvrdi da je depopulacija svijeta, manje rađanja, a više umiranja najveća prijetnja našoj civilizaciji. Može se očekivati da će i njegova procjena biti pogrešna. Dugoročne procjene, ako im je nešto zajedničko, to je da su pogrešne. Smisao procjene nije da se nešto tačno utvrdi, već da bude najmanje pogrešno od svih mogućih procjena tj. scenarija. U vremenu neizvjesnosti, kakvo je danas, alternativni pristupi nekoj pojavi, bilo kratkoročnoj ili dugoročnoj, je i više nego potreban uslov upravljanja.
Pesimistične procjene o populaciji Bosne i Hercegovine pa i cijelog Balkana, Evrope i svijeta može da pokvari jedan argument, koji ruši kompletni pesimizam baziran na narativu. Naime, ako ćemo konsultovati istraživanje uvaženog profesora Rajka Gnjate u djelu "Srpska nacionalna geografija", naveden je podatak da je Bosna i Hercegovina 1931. godine imala dva miliona stanovnika. Do 1991. taj broj je iznosio 4,3 miliona. To je značajan populacioni bum, ipak nismo umrli od gladi, resursi su bili dovoljni, nekako smo se snašli.
Možda je narednih 60 godina reverzibilan proces prethodnih 60. Za BiH se predviđa da će do 2050. godine živjeti oko 2,7 miliona prema osnovnim projekcijama UN.
O narativu da depopulacije negativno utiče na ekonomski rast i da će starenje populacije dovesti do ekonomskih problema od koristi je alternativno viđenje koje tvrdi suprotno. Oni koji imaju danas 70 godina su na kognitivnom nivou kao oni koji su 2000. godine bili na nivou od 53 godine.
Karakteristika je da stariji postaju produktivniji. Zdravo starenje će u periodu 2025-2050. godine dovesti do pola procenta realnog ekonomskog rasta na godišnjem nivou.
Ono što kao društvo treba svakako da razmotrimo u planiranju našeg ekonomskog i društvenog života u budućnosti je i činjenica iz istraživanja američke investicione banke Goldman Saks.
Naime, u istraživanju "The Path to 2075: The positive Story of Global Aging" se navodi da ako očekivani životni vijek bude rastao u budućnosti, stopa fertiliteta za zamjenu može pasti na oko 1,6-1,7. Znači postulat od 2,1 ne stoji više, možda je stajao nekad… Kao što su postulati ekonomije, razvoja, Evrope postojali nekad.
Evropa bez energije i ideja
Sve je više i više poziva i proziva da je Evropa jedan nefunkcionalni, zastarjeli, birokratski, neefikasni oblik organizovanja ekonomskog života naroda koji su odlučili da tu žive. To je naročito bilo izraženo na Berlinskom globalnom dijalogu 23-24. oktobra.
Godišnje okupljanje više od hiljadu direktora i onih koji donose politike - državnika, uglavnom Nijemaca i Evropljana. Forum osnovan od strane ekonomskog savjetnika Angele Merkel, Larsa Hendrika Rollera.
Pesimizam koji provijava, pozicija u kojoj se nalazi, roba koja iz Kine dolazi i koja je preplavila Evropu, rijetke rude koje će dolaziti sve manje i manje, nacionalizacija kineskih kompanija u Holandiji od strane holandskih vlasti "Nexperia" čine se dalekom od onoga što je bila misija Evrope.
Evropi nedostaju politike koje artikuliše nade u nešto drugačije. Sve je više nezadovoljnih i razočaranih. Nezadovoljni i razočarani biraju nove politike i lidere. Osamdesetih, Tačer, Regan, Kol ponudili su novu politiku zasnovanu na privatizaciji, slabljenju država blagostanja i deregulaciji. Tadašnje ideje i politike su ispunile svoju istorijsku misiju nakon izgradnje države blagostanja. Politička kriza Evropu uvodi u ekonomsku krizu, a povezanost domaćeg sistema sa Evropom tu krizu uvozi u naš domaći ekonomski sistem.
Lokalna otpornost i globalni prinosi
Ipak, u tome i takvom vremenu od koristi je znati da posljednji dostupni podaci ukazuju na to da je Republika Srpska u prethodnoj godini, godini može se reći najvećih finansijskih izazova od kada postoji uzrokovanih ekstenzivnim geopolitičkim pritiskom, finansijskim sankcijama u punom kapacitetu na domaćem finansijskom tržištu, zabilježila jaču i efikasniju privredu.
Više je osnovano nego što je zatvoreno privrednih subjekata. Preduzetnika 490, preduzeća 290.
Dodata vrijednost naših radnika je povećana za sedam procenata, a ličnih dohodaka za 15%. Zadržana je stabilna profitabilnost od oko 17%. Vrijeme u kojem je pritisak na unutrašnje finansijsko tržište bio izrazito velik. Uticaj eksterne tražnje negativan.
Evropa je odmagala, a ne pomagala domaći sistem. Više smo uvozili, nego izvozili iz Evrope. Danas u svijetu najvrednije industrije su tehnološke kompanije, finansijske institucije i kompanije koje razvijaju ono što je potrebno za vještačku inteligenciju.
Zaboravlja finansijsko tržište čini se da je za pokretanje tehnoloških kompanija, za rad finansijskih institucija i kompanija koje razvijaju vještačku inteligenciju da bez energije ne mogu da funkcionišu.
Vrijeme će pokazati koliko je finansijsko tržište u pravu, a na domaćem finansijskom tržištu ako želite da pratite na koji način domaće ideje funkcionišu u inostranstvu od koristi je pratiti fond Management Solutions, koji je u posljednjih mjesec dana zabilježio rast od 10%. Neuobičajen događaj za fondovsku industriju, naročito kada globalni berzanski indeks bilježi rast 1,85% S&P 500, Nasdaq 4.15%. Prethodno navedeno ne treba nikako shvatiti kao investicioni savjet.
Za savjet postoje profesionalci, ali kada je neki događaj interesantan, neobičan on svakako privuče pažnju. Možda će domaća fondovska industrija domaće tržište kapitala privući pažnju pored ostalih upravljača i našeg najvećeg upravljača domaćim sredstvima, našu Centralnu banku.
Centralne banke, ako je suditi prema praksi razvijenih i onih zemalja koje to žele da postanu, dio svoje imovine, dio svojih ideja, poštujući načela sigurnosti, likvidnosti i profitabilnosti izlažu efikasnom finansijskom tržištu. Naredni period je onaj u kome će, ako ćemo posmatrati trenutni domaći privredni i ekonomski ambijent, domaće iskustvo biti period u kome će lokalni kapital stvarati globalne prinose.